مو وانگ، روانشناس و پژوهشگر شناختهشده حوزه بازنشستگی، در مطالعات طولی خود نشان داده است که سلامت روان بعد از بازنشستگی برای همه افراد مسیر یکسانی ندارد. حال بعضی افراد بهتر میشود، برخی تغییر محسوسی تجربه نمیکنند و گروهی با کاهش رضایت و بهزیستی روبهرو میشوند.
بازنشستگی یکی از مهمترین گذارهای میانسالی به سالهای سالمندی است. فرد معمولاً فقط شغلش را ترک نمیکند؛ ممکن است برنامه روزانه، عنوان اجتماعی، ارتباط با همکاران و بخشی از احساس مفیدبودن خود را نیز از دست بدهد.
نسل ریشه در این مطلب، سلامت روان بعد از بازنشستگی را از زاویه زندگی افراد بالای ۵۰ سال بررسی میکند؛ نسلی که ممکن است دهههای طولانی پس از پایان کار رسمی زندگی کند. پرسش اصلی این است: چگونه میتوان پس از بازنشستگی دوباره برای روزها ساختار، برای روابط تعادل و برای زندگی احساس معنا ایجاد کرد؟
سلامت روان بعد از بازنشستگی برای همه یکسان نیست
بازنشستگی نه بیماری است و نه الزاماً آغاز افسردگی. مرور ۴۱ پژوهش با بیش از نیممیلیون شرکتکننده نشان داده است که بازنشستگی بهطور متوسط میتواند با کاهش نشانههای افسردگی همراه باشد؛ اما تفاوت میان افراد و مطالعات بسیار زیاد بوده است. مشاهده مرور پژوهشها
برای فردی که سالها در محیطی پرفشار کار کرده، بازنشستگی میتواند با آرامش و اختیار بیشتر همراه باشد. در مقابل، کسی که شغلش مهمترین منبع ارتباط، هویت و احساس ارزشمندی او بوده، ممکن است با سکوت، بیبرنامگی و سردرگمی روبهرو شود.
سلامت جسمانی، وضعیت مالی، اختیاری یا اجباریبودن بازنشستگی، کیفیت روابط خانوادگی و داشتن فعالیتهای خارج از محیط کار، همگی بر این تجربه اثر میگذارند. به همین دلیل، نباید برای همه بازنشستگان نسخهای یکسان پیچید.
وقتی شغل بخشی از هویت ما بوده است
معرفیکردن خود با عنوان شغلی برای بسیاری از افراد طبیعی است: معلم، مدیر، کارمند، مهندس یا پرستار. وقتی این عنوان کنار میرود، ممکن است فرد با این پرسش روبهرو شود که «اگر دیگر آن شغل را ندارم، چه نقشی در خانواده و جامعه دارم؟»
اریک اریکسون، روانشناس رشد، در نظریه مراحل زندگی خود از نیاز بزرگسالان به «اثرگذاری بر نسل بعد» سخن میگوید. این اثرگذاری فقط از مسیر شغل یا فرزندپروری اتفاق نمیافتد؛ آموزش، راهنمایی جوانترها، فعالیت اجتماعی و انتقال تجربه نیز میتواند آن را ادامه دهد.
در نتیجه، مسئله اصلی پیداکردن سرگرمی برای پرکردن وقت نیست. فعالیت پس از بازنشستگی زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که فرد در آن احساس انتخاب، توانایی، ارتباط و اثرگذاری داشته باشد.
چرا بازنشستگی برای بعضی مردان دشوارتر است؟
نمیتوان گفت بازنشستگی برای همه مردان دشوارتر از زنان است. اما مردانی که روابط اجتماعی و احساس ارزشمندی آنها عمدتاً در محیط کار شکل گرفته، ممکن است پس از بازنشستگی منابع ارتباطی و هویتی بیشتری را از دست بدهند.
بعضی مردان درباره غم، بیهدفی و احساس تنهایی کمتر صحبت میکنند و فشار روانی آنها ممکن است به شکل تحریکپذیری، کنارهگیری یا کاهش علاقه به فعالیتهای روزانه دیده شود. مقاله «افسردگی در مردان بالای ۵۰ سال؛ نشانههایی که ممکن است پنهان بمانند» این تفاوتها را دقیقتر توضیح میدهد.
راهحل این نیست که مرد بازنشسته فوراً به شغل قبلی برگردد. ابتدا باید دید کدام بخش کار برای او مهم بوده است: درآمد، نظم روزانه، تصمیمگیری، معاشرت، رقابت یا احساس مفیدبودن؟ پاسخ این پرسش میتواند مسیر فعالیت بعدی را روشن کند.
فعالیت معنادار چه تفاوتی با وقتپرکردن دارد؟
ادوارد دسی و ریچارد رایان، روانشناسان نظریه خودتعیینگری، سه نیاز مهم روانی را استقلال، احساس شایستگی و ارتباط با دیگران میدانند. پژوهشی با ۲۶۵۵ فرد در آستانه بازنشستگی نیز نشان داده است که تأمین این نیازها با وضعیت روانی بهتر ارتباط دارد. مشاهده پژوهش
بنابراین، فعالیت مناسب فقط کاری نیست که چند ساعت از روز را پُر کند. بهتر است به فرد امکان انتخاب بدهد، مهارتی را به کار بگیرد یا گسترش دهد و او را با افراد دیگر مرتبط کند.
یک برنامه هفتگی متعادل میتواند ترکیبی از حرکت بدنی، ارتباط اجتماعی، یادگیری، فعالیت مفید و زمان استراحت باشد. لازم نیست همه روزها شلوغ یا تمام ساعات از قبل برنامهریزی شوند.
فعالیت داوطلبانه؛ وقتی تجربه دوباره به کار میآید
حضور در خیریهها، انجمنهای محلی و سازمانهای مردمنهاد میتواند به بازنشسته فرصتی بدهد تا تجربه خود را در اختیار دیگران بگذارد، ارتباطهای تازه ایجاد کند و همچنان در جامعه نقش داشته باشد.
در یک مطالعه کنترلشده، ۴۴۵ بازنشسته بالای ۶۰ سال بررسی شدند. افرادی که دستکم یک ساعت در هفته فعالیت داوطلبانه رسمی انجام دادند، طی دوره پیگیری بهبود بیشتری در رضایت از زندگی، احساس هدف و رشد فردی نشان دادند. مشاهده پژوهش دانشگاه ملبورن
البته فعالیت داوطلبانه باید با توان جسمانی، علایق و زمان فرد هماهنگ باشد. اگر فرد احساس کند از او فقط بهعنوان نیروی رایگان استفاده میشود یا مسئولیتی بیشتر از توانش پذیرفته است، داوطلبی میتواند به فشار تازهای تبدیل شود.
باغبانی، آشپزی و فعالیتهای خلاقانه
فعالیتهای خلاقانه میتوانند همزمان ذهن، بدن و ارتباط اجتماعی را درگیر کنند. باغبانی، آشپزی، نوشتن، کارهای دستی، موسیقی و پروژههای خانگی نمونههایی هستند که میتوان آنها را متناسب با توانایی و علاقه فرد انتخاب کرد.
پژوهشی با اطلاعات ۱۹ هزار و ۱۳۴ فرد بالای ۵۰ سال نشان داد انجام منظم سرگرمیها و پروژهها، شرکت در باشگاهها و آشپزی با احتمال کمتر افسردگی در سالهای بعد ارتباط داشت. بااینحال، این ارتباط به معنای اثبات قطعی رابطه علت و معلولی نیست. مشاهده پژوهش
در مطالعه دیگری روی ۴۹۱۹ فرد ۴۶ تا ۸۰ ساله، باغبانی منظم با بهزیستی روانی و رضایت بیشتر از زندگی همراه بود و این ارتباط در افراد ۶۴ساله و بالاتر پررنگتر دیده شد. این پژوهش نیز مشاهدهای بوده است. مشاهده مطالعه باغبانی
کار پارهوقت؛ انتخابی ممکن، برای بازنشستگی
برخی بازنشستگان هنوز به کار علاقه دارند، اما نمیخواهند به فشار و ساعتهای طولانی گذشته برگردند. کار پارهوقت، مشاوره، تدریس، فروش محصولات خلاقانه یا همکاری پروژهای میتواند بخشی از ساختار و ارتباط کاری را حفظ کند.
پژوهشهای مربوط به «اشتغال انتقالی» نشان میدهند کیفیت و اختیاریبودن کار اهمیت زیادی دارد. در یک مطالعه اروپایی، کیفیت و میزان مشارکت در کار پس از بازنشستگی با رضایت شغلی، رضایت از زندگی و کیفیت زندگی ارتباط داشت. مشاهده پژوهش
کارکردن پس از بازنشستگی نباید به معیار ارزشمندی افراد تبدیل شود. بعضی افراد به کار پارهوقت نیاز یا علاقه دارند و بعضی دیگر زندگی بدون اشتغال رسمی را ترجیح میدهند. انتخاب مناسب، انتخابی است که با سلامت، نیاز مالی و خواسته شخصی فرد هماهنگ باشد.
بازنشستگی چگونه رابطه با همسر و فرزندان را تغییر میدهد؟
وقتی فردی که سالها بخش زیادی از روز را بیرون از خانه گذرانده، ناگهان بیشتر در خانه حضور دارد، برنامه همه اعضای خانواده تغییر میکند. اختلاف بر سر زمان مشترک، هزینهها، کارهای خانه و میزان دخالت در برنامه دیگران ممکن است افزایش پیدا کند.
زوجها بهتر است درباره زمان مشترک و زمان شخصی، تقسیم مسئولیتها و انتظارشان از سالهای بازنشستگی گفتوگو کنند. بازنشستگی به این معنا نیست که زن و شوهر باید همه فعالیتها را با هم انجام دهند؛ هر دو به روابط، علایق و فضای شخصی خود نیاز دارند.
اگر فرزندان بزرگسال هنوز در خانه زندگی میکنند، مرزها باید دوباره روشن شود. حضور بیشتر والد بازنشسته نباید به کنترل مداوم برنامه فرزندان منجر شود و از سوی دیگر، فرزندان نیز نباید تصور کنند فرد بازنشسته از این پس مسئول تمام امور خانه است.
حفظ روابط بیرون از خانواده نیز اهمیت دارد. مطلب «نقش روابط اجتماعی در بهزیستی و شادی سالمندان» توضیح میدهد که چرا خانواده نباید تنها منبع ارتباط فرد در سالهای سالمندی باشد.
چه زمانی باید از متخصص کمک گرفت؟
احساس سردرگمی یا افت انرژی در هفتههای نخست بازنشستگی لزوماً نشانه اختلال روانی نیست. سازگاری با این تغییر میتواند زمان ببرد و برای هر فرد مسیر متفاوتی داشته باشد.
اما اگر غم، بیانگیزگی، اختلال خواب، تحریکپذیری یا کنارهگیری از دیگران چند هفته ادامه پیدا کند و زندگی روزمره را مختل سازد، گفتوگو با روانشناس یا پزشک مناسب است. نباید این تغییرات را فقط به سن یا بازنشستگی نسبت داد.
راهنمای «سلامت روان بعد از ۵۰سالگی» نشانههای مهم و زمان مناسب مراجعه به متخصص را دقیقتر بررسی کرده است.
بازنشستگی پایان نقش نیست
بازنشستگی پایان یک نقش رسمی است، نه پایان توانایی، ارتباط یا اثرگذاری. بعضی افراد مسیر تازه خود را در کار پارهوقت پیدا میکنند؛ برخی در فعالیت داوطلبانه، باغبانی، آشپزی، هنر، یادگیری یا انتقال تجربه.
مهم این نیست که برنامه فرد شبیه دوران اشتغال پُر شود. هدف این است که فعالیتهای تازه بتوانند سه چیز را حفظ کنند: ساختار روزانه، ارتباط انسانی و احساس مفیدبودن.
این همان نگاهی است که در مفهوم «سالمندی نوین و زندگی فعال پس از ۵۰سالگی» نیز دنبال میشود: عبور از انتظار برای ناتوانی و حرکت به سوی برنامهریزی برای توانایی.
