جمعیت بریتانیا در حال پیرشدن است؛ اما مسئله اصلی فقط افزایش تعداد سالمندان نیست. پرسش مهمتر این است که آیا نظام سلامت، بازار کار، صندوقهای بازنشستگی، خانهها و شهرهای این کشور برای زندگی طولانیتر مردم آماده شدهاند؟ «نسل ریشه» در این گزارش، با تکیه بر گزارش جامع «وضعیت سالمندی ۲۰۲۵» و سه گزارش رسمی و پژوهشی منتشرشده در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، تصویری از سالمندی در بریتانیا ارائه میکند؛ تصویری که در آن افزایش طول عمر هم یک دستاورد اجتماعی است و هم آزمونی بزرگ برای سیاستگذاری عمومی.
آنچه امروز در بریتانیا اتفاق میافتد، نمونهای عملی از مفهوم سالمندی نوین است؛ نگاهی که سالمندی را فقط افزایش سن یا دوره دریافت مستمری نمیبیند، بلکه بر حفظ توانایی، استقلال، یادگیری، مشارکت اجتماعی و بازطراحی کار، خانه و خدمات عمومی برای زندگیهای طولانیتر تأکید دارد. سیاستهای بریتانیا نیز، با وجود کاستیها، بهتدریج از مدیریت هزینههای سالمندی به سوی آمادهکردن کل جامعه برای عمر طولانیتر حرکت میکنند.
بخش عمده آمار پایه این مطلب به انگلستان مربوط است، اما گزارشهای پارلمان و مؤسسه بینالمللی طول عمر، تغییرات جمعیتی و سیاستهای مرتبط را در سطح بریتانیا بررسی کردهاند. این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا انگلستان، اسکاتلند، ولز و ایرلند شمالی در بعضی شاخصها و ساختارهای خدماتی تفاوت دارند.
بریتانیا در مسیر جامعهای با جمعیت مسنتر
براساس گزارش وضعیت سالمندی ۲۰۲۵ مرکز سالمندی بهتر، نزدیک به ۲۲ میلیون نفر از جمعیت انگلستان ۵۰ ساله و بیشتر هستند؛ یعنی حدود ۳۸ درصد جمعیت. نزدیک به ۱۱ میلیون نفر نیز ۶۵ ساله یا بیشترند و حدود ۱۹ درصد جمعیت را تشکیل میدهند.
این تغییر در دهههای آینده آشکارتر خواهد شد. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۶۵، سهم افراد ۶۵ ساله و بیشتر در انگلستان به ۲۶ درصد و سهم جمعیت بالای ۵۰ سال به ۴۶ درصد برسد. شمار افراد ۸۰ ساله و بیشتر نیز از حدود ۳.۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ به ۶.۳ میلیون نفر در سال ۲۰۶۵ افزایش خواهد یافت.
اما سالمندی در سراسر کشور یکسان نیست. مناطق روستایی و ساحلی سریعتر پیر میشوند، درحالیکه بعضی شهرهای بزرگ جمعیت جوانتری دارند. افراد ۵۰ تا ۶۴ ساله ساکن مناطق محروم نیز بیش از دو برابر همسالان خود در مناطق برخوردار با احتمال معلولیت مواجهاند. بنابراین، افزایش طول عمر لزوماً به معنای افزایش سالهای زندگی سالم و مستقل نیست.
کاهش باروری؛ مسئلهای بدون راهحل فوری
گزارش کمیته امور اقتصادی مجلس اعیان با عنوان «آمادگی برای یک جامعه سالمند»، منتشرشده در دسامبر ۲۰۲۵، کاهش باروری و افزایش طول عمر را دو عامل اصلی پیرشدن جمعیت بریتانیا معرفی میکند. نرخ باروری این کشور از اوایل دهه ۱۹۷۰ پایینتر از سطح جانشینی باقی مانده است.
این گزارش نتیجه میگیرد که سیاستهایی مانند پاداش نقدی تولد یا مشوقهای مالیاتی در کشورهای مختلف معمولاً تأثیر بلندمدت بزرگی بر نرخ باروری نداشتهاند. در مقابل، مراقبت باکیفیت و قابلپرداخت از کودک، امنیت اقتصادی خانوادهها و برابری بیشتر زنان و مردان میتواند از کاهش شدیدتر فرزندآوری جلوگیری کند.
تجربه بریتانیا نشان میدهد سیاست جمعیتی را نمیتوان به درخواست از خانوادهها برای داشتن فرزند بیشتر محدود کرد. هزینه مسکن، اشتغال، مراقبت از کودک و امکان برقراری تعادل میان کار و زندگی نیز در تصمیم خانوادهها اثر دارند. این موضوع با مسئلهای که در گزارش کاهش فرزندآوری در ایران بررسی شده نیز قابل مقایسه است.
مجلس اعیان مهاجرت را هم راهحلی موقت، نه پاسخی کامل، میداند. ورود نیروی کار جوان میتواند در کوتاهمدت فشار جمعیتی را کاهش دهد؛ اما مهاجران نیز در همان جامعه سالمند میشوند. بنابراین، سیاست پایدار باید همزمان بر بهرهوری، سلامت، اشتغال و سازگاری نهادهای اجتماعی متمرکز باشد.
آیا افزایش سن بازنشستگی کافی است؟
یکی از مهمترین پیامهای گزارش مجلس اعیان این است که بالابردن سن قانونی بازنشستگی بهتنهایی مشکل را حل نمیکند. بسیاری از افراد پیش از رسیدن به این سن، بهدلیل بیماری، مسئولیت مراقبت از اعضای خانواده، تبعیض سنی یا نبود شغل مناسب از بازار کار خارج میشوند.
کمیته پیشنهاد میکند سیاستها بر کمک به افراد میانه دهه ۵۰ تا میانه دهه ۶۰ زندگی برای ماندن یا بازگشت به کار متمرکز شود. انعطاف در ساعات کار، بازآموزی، یادگیری مادامالعمر، حمایت از کارکنان دارای بیماری و مقابله با تبعیض سنی از اجزای این رویکرد است. این سیاست را میتوان با تجربه افزایش تدریجی سن بازنشستگی در چین مقایسه کرد؛ اصلاحی که بدون ایجاد فرصت شغلی مناسب برای میانسالان و سالمندان ممکن است فقط دوره انتظار برای دریافت مستمری را طولانی کند.
نسبت افراد در سن بازنشستگی به جمعیت در سن کار بریتانیا، براساس سناریوی گزارش، ممکن است از حدود ۳۱ درصد در سال ۲۰۲۳ به ۴۷ درصد در سال ۲۰۷۴ برسد. به همین دلیل، مجلس اعیان پیشنهاد کرده است یک کمیته ویژه سالمندی در کابینه و به ریاست نخستوزیر تشکیل شود تا تصمیمهای مربوط به سلامت، اشتغال، بازنشستگی، مسکن و مراقبت بهصورت جزیرهای اتخاذ نشوند.
فعالیت بدنی؛ بخشی از درمان و پیشگیری
تازهترین منبع این مجموعه، گزارش کمیته سلامت و مراقبت اجتماعی مجلس عوام با عنوان «سالمندی سالم؛ فعالیت بدنی در جامعهای سالمند» است که در مه ۲۰۲۶ منتشر شد. این گزارش تأکید میکند ضعف و شکنندگی بدنی، سرنوشت اجتنابناپذیر سالمندی نیست و میتوان با فعالیت منظم و تمرینهای قدرتی و تعادلی، خطر زمینخوردن، ناتوانی و وابستگی را کاهش داد.
نمایندگان مجلس خواستار آن شدهاند که فعالیت بدنی در نظام سلامت و مراقبت اجتماعی، اقدامی فرعی تلقی نشود. پزشکان و کارکنان سلامت باید درباره تحرک با سالمندان گفتوگو کنند، برنامههای علمی پیشگیری از زمینخوردن در دسترس قرار گیرد و «تجویز اجتماعی» پلی میان مراکز درمانی و امکانات ورزشی و اجتماعی محلهها باشد.
منظور از فعالیت نیز الزاماً ورزش حرفهای نیست. پیادهروی، باغبانی، کارهای روزمره خانه، حرکات نشسته و تمرینهای متناسب با توانایی هر فرد میتوانند مفید باشند. گزارش مجلس عوام پیشنهاد میکند بهجای تأکید صرف بر «ورزشکردن»، مردم به «بیشتر حرکتکردن» تشویق شوند. مطلب ورزش عملکردی در میانسالی و سالمندی در نسل ریشه نیز نمونههایی از همین تمرینهای کاربردی را معرفی کرده است.
خانه، شهر و نابرابریهای دوران سالمندی
سیاست سالمندی بدون توجه به خانه و محله کامل نمیشود. گزارش وضعیت سالمندی ۲۰۲۵ نشان میدهد میلیونها فرد میانسال و سالمند در خانههای نامناسب زندگی میکنند. پلههای ناایمن، سرمای خانه، رطوبت و نبود امکانات دسترسپذیر میتوانند استقلال فرد را کاهش دهند و هزینههای سلامت و مراقبت را افزایش دهند.
در سال ۲۰۲۳ حدود ۴.۲ میلیون نفر از افراد ۶۵ ساله و بیشتر در انگلستان تنها زندگی میکردند. همچنین ۲.۸ میلیون نفر از افراد بالای ۵۰ سال، بدون دریافت دستمزد از یکی از اعضای خانواده یا نزدیکان مراقبت میکردند. این آمار نشان میدهد سیاست سالمندی فقط به بیمارستان و حقوق بازنشستگی مربوط نیست؛ حملونقل عمومی، مسکن مناسب، فضاهای اجتماعی و دسترسی به خدمات محلی نیز اهمیت دارند.
در همین زمینه، مفهوم شهر دوستدار سالمند الگویی برای پیوند سیاست شهری با استقلال، فعالیت و مشارکت اجتماعی سالمندان ارائه میدهد. در چنین شهری، امکان پیادهروی، استفاده از حملونقل، حضور در اجتماع و دسترسی به خدمات نباید به توانایی جسمی یا درآمد افراد وابسته باشد.
آینده سالمندی؛ از هوش مصنوعی تا مراقبت در خانه
گزارش مؤسسه بینالمللی طول عمر بریتانیا با عنوان «آینده سالمندی در جهانی نامطمئن»، ۲۴ روند آینده را در حوزههایی مانند سلامت، مراقبت، اشتغال، مسکن، حملونقل و ارتباطات اجتماعی بررسی کرده است. براساس این گزارش، تا سال ۲۰۴۰ تقریباً از هر چهار نفر در بریتانیا یک نفر ۶۵ ساله یا بیشتر خواهد بود.
فناوریهای مراقبت از راه دور، هوش مصنوعی، خانههای هوشمند، کار انعطافپذیر، آموزش مادامالعمر و انتقال خدمات مراقبتی از مراکز بزرگ به خانه و محله، بخشی از این آیندهاند. اما فناوری زمانی مفید است که به حذف خدمات حضوری یا طرد افرادی که مهارت یا دسترسی دیجیتال ندارند منجر نشود.
تجربه بریتانیا نشان میدهد پاسخ به سالمندی جمعیت، یک سیاست واحد نیست. افزایش فرزندآوری، مهاجرت یا بالابردن سن بازنشستگی هرکدام تنها بخشی از مسئله را پوشش میدهند. راهبرد مؤثر زمانی شکل میگیرد که پیشگیری و فعالیت بدنی، اشتغال مناسب، امنیت مالی، مسکن ایمن، مراقبت اجتماعی و مشارکت سالمندان در کنار یکدیگر قرار گیرند. در چنین نگاهی، طول عمر بیشتر نه یک «بار جمعیتی»، بلکه فرصتی است که کیفیت آن به تصمیمهای امروز دولت و جامعه وابسته خواهد بود.
