ایران با سرعت در حال ورود به دوره سالمندی جمعیت است و پیشبینی میشود تا سال ۱۴۳۰ نزدیک به ۳۰ درصد جمعیت کشور را افراد ۶۰ ساله و بیشتر تشکیل دهند. همانطور که در گزارش «یکپنجم جمعیت ایران تا سال ۲۰۵۰ بالای ۶۵ سال خواهد بود» بررسی کردهایم، این تغییر ساختار سنی، نظام سلامت، خدمات اجتماعی و مدیریت شهری را با مسئولیتهای تازهای روبهرو میکند.
ضرورت توجه به سالمندان در هنگام وقوع بحرانهایی مانند زلزله، سیل، همهگیری بیماریها و جنگ دوچندان میشود. اختلال در حملونقل، دسترسی به پزشک، تأمین دارو و خدمات روزمره میتواند سالمندان را با مشکلات جدی مواجه کند؛ بهویژه سالمندانی که تنها زندگی میکنند، محدودیت حرکتی دارند یا به بیماریهای مزمن و صعبالعلاج مبتلا هستند.
نتایج پیمایش ملی «تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان ایران» نیز نشان داد سالمندان تنها در دوران جنگ با افت بیشتر سلامت جسمی و کاهش شدیدتر احساس امنیت روبهرو شدهاند. در چنین شرایطی، طرح آزمایشی «شناسایی و حمایت از سالمندان تنهازیست در شهر تهران» در مناطق ۴، ۹ و ۱۰ پایتخت آغاز شده است.
براساس گزارش ایسنا به نقل از وزارت بهداشت، مراقبان سلامت تاکنون با حدود ۱۲۰۰ سالمند تنها تماس گرفتهاند تا نیازهای ضروری آنان شناسایی و زمینه ارائه حمایتهای لازم فراهم شود.
طرح حمایت از سالمندان تنها در کدام مناطق تهران اجرا میشود؟
سیده صالحه مرتضوی، رئیس اداره سلامت سالمندان مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، اعلام کرده است که این طرح بهصورت آزمایشی در مناطق ۴، ۹ و ۱۰ تهران اجرا میشود.
اجرای برنامه با حمایت معاونت بهداشت وزارت بهداشت و همکاری معاونتهای بهداشتی سه دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، ایران و تهران انجام میگیرد. انتخاب این سه منطقه امکان ارزیابی طرح در محدودههای تحت پوشش هر سه دانشگاه اصلی علوم پزشکی پایتخت را فراهم میکند.
تماس با ۱۲۰۰ سالمند تنها برای شناسایی نیازهای ضروری
در مرحله نخست، مراقبان سلامت با حدود ۱۲۰۰ سالمند تنهازیست تماس گرفتهاند. هدف از این تماسها شناسایی افرادی بوده است که برای تأمین نیازهای ضروری زندگی به کمک دیگران احتیاج دارند.
این نیازها ممکن است شامل تهیه دارو، دسترسی به خدمات درمانی، تأمین مواد غذایی، رفتوآمد یا دریافت کمک برای انجام امور روزمره باشد. پس از شناسایی نیاز، قرار است هماهنگی لازم میان دستگاههای مسئول و گروههای حمایتی انجام شود.
بااینحال، تعداد تماسها بهتنهایی نمیتواند موفقیت طرح را نشان دهد. تعداد سالمندان نیازمند حمایت، نوع خدمات ارائهشده، مدت زمان پاسخگویی و میزان برطرفشدن نیازها نیز باید ثبت و ارزیابی شود.
چرا سالمندان تنها در شرایط بحرانی آسیبپذیرترند؟
سالمندانی که تنها زندگی میکنند ممکن است در وضعیت عادی استقلال قابلقبولی داشته باشند، اما وقوع جنگ، بلای طبیعی یا اختلال در خدمات شهری میتواند شرایط آنان را بهسرعت تغییر دهد.
سالمند مبتلا به بیماری مزمن ممکن است به مصرف منظم دارو وابسته باشد. فرد دارای محدودیت حرکتی نیز ممکن است برای خرید، مراجعه به پزشک یا حتی تهیه غذای روزانه به کمک نیاز داشته باشد. اگر شبکه خانوادگی، همسایه یا مراقب قابلاعتمادی در دسترس نباشد، یک اختلال کوتاهمدت میتواند سلامت و امنیت او را با خطر روبهرو کند.
سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید میکند سالمندان خانهنشین یا دارای محدودیت حرکتی ممکن است در ارزیابیها و عملیات امدادی دیده نشوند و دسترسی آنان به دارو و مراقبت بیماریهای مزمن مختل شود.
تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان چه بود؟
اهمیت این طرح زمانی روشنتر میشود که آن را در کنار نتایج پیمایش ملی سلامت سالمندان قرار دهیم. در گزارش «تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان ایران» دیدیم که ۵۶ درصد شرکتکنندگان از افزایش اضطراب، ۳۷ درصد از کاهش کیفیت خواب و ۳۶ درصد از افت سلامت جسمی خبر دادهاند.
همان پیمایش نشان داد سالمندان تنها با شدت بیشتری دچار افت سلامت جسمی و کاهش احساس امنیت شدهاند. بنابراین شناسایی پیشاپیش سالمندان پرخطر میتواند بخشی از برنامه آمادگی کشور برای بحرانهای آینده باشد.
چه نهادهایی در طرح حمایت از سالمندان مشارکت دارند؟
این برنامه با مشارکت اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، دفتر زنان و خانواده وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، شهرداری تهران، سازمان بهزیستی، کارگروه سلامت سالمندان و دبیرخانه شورای ملی سالمندان اجرا میشود.
گروههای داوطلب و سازمانهای مردمنهاد نیز در فرایند حمایت و کمکرسانی حضور دارند. این همکاری بینبخشی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نیازهای سالمند تنها فقط درمانی نیست و ممکن است به خدمات اجتماعی، حملونقل، تأمین کالاهای ضروری یا حمایت محلهای مربوط باشد.
چالش اصلی، ایجاد سازوکاری است که مسئولیت هر نهاد، مسیر ارجاع سالمند و نحوه پیگیری درخواستها را بهروشنی مشخص کند. بدون چنین سازوکاری، شناسایی نیاز لزوماً به دریافت خدمت منجر نخواهد شد.
افزایش جمعیت سالمندان و ضرورت ایجاد شبکه حمایت
در حال حاضر کمتر از ۱۰ درصد جمعیت ایران را افراد ۶۵ ساله و بیشتر تشکیل میدهند. پیشبینیهای جمعیتی نشان میدهد تا سال ۱۴۳۰ سهم افراد ۶۰ ساله و بیشتر ممکن است به حدود ۳۰ درصد جمعیت کشور برسد.
این دو مرز سنی باید از یکدیگر تفکیک شوند. آمار «کمتر از ۱۰ درصد» به افراد ۶۵ ساله و بیشتر مربوط است، درحالیکه پیشبینی ۳۰ درصدی سال ۱۴۳۰ معمولاً جمعیت ۶۰ ساله و بیشتر را دربرمیگیرد.
در مطلب «یکپنجم جمعیت ایران تا سال ۲۰۵۰ بالای ۶۵ سال خواهد بود» ابعاد این تغییر ساختار سنی و پیامدهای آن برای نظام سلامت و رفاه اجتماعی بررسی شده است.
گسترش طرح حمایت از سالمندان به مناطق دیگر
وزارت بهداشت قصد دارد پس از ارزیابی مرحله آزمایشی، این برنامه را در دیگر مناطق تهران و استانهایی که بیشترین آسیب را از جنگ دیدهاند توسعه دهد.
گسترش جغرافیایی طرح باید همراه با ارزیابی نتایج مرحله نخست باشد. مشخصشدن تعداد سالمندان شناساییشده، نیازهای پرتکرار، خدمات ارائهشده، زمان پاسخگویی و نهاد مسئول هر خدمت میتواند به اصلاح برنامه پیش از اجرای گسترده کمک کند.
از طرح آزمایشی تا حمایت پایدار از سالمندان تنها
شناسایی سالمندان تنها نباید فقط به دوران جنگ محدود شود. گرمای شدید، آلودگی هوا، زلزله، همهگیری بیماریها و قطع یا اختلال خدمات شهری نیز میتوانند این گروه را با خطر روبهرو کنند.
ایجاد بانک اطلاعاتی بهروز، تماس دورهای مراقبان سلامت، شبکه داوطلبان محلی، مسیر مشخص تأمین دارو و امکان درخواست کمک تلفنی میتواند این طرح را از اقدامی موقت به بخشی از نظام پایدار حمایت از سالمندان تبدیل کند.
همانطور که در گزارش «تهران؛ شهری که هنوز دوستدار سالمند نیست» بررسی شده، سالمنددوستی فقط به مناسبسازی خیابانها محدود نیست؛ دسترسی به اطلاعات، خدمات سلامت و حمایت اجتماعی نیز بخشی از حق زندگی مستقل و ایمن در شهر است.
منابع
- ایسنا، اجرای آزمایشی شناسایی و حمایت از سالمندان تنها در تهران
- سازمان جهانی بهداشت، ملاحظات حمایت از سالمندان در شرایط اضطراری
