افزایش جمعیت سالمندان، شهرهای بزرگ را با پرسشی مهم روبهرو کرده است: آیا خیابانها، وسایل حملونقل عمومی، خدمات درمانی و شیوه اطلاعرسانی شهری برای زندگی مستقل سالمندان آمادهاند؟
در تهران، پاسخ این پرسش هنوز چندان امیدوارکننده نیست. پیادهروهای ناهموار، کمبود فضاهای استراحت، دشواری استفاده از بعضی ایستگاههای حملونقل عمومی، شکاف دیجیتال و پراکندگی خدمات سلامت و حمایت اجتماعی، حضور مستقل سالمندان در شهر را دشوار میکند.
تهران برای تبدیلشدن به شهری دوستدار سالمند، بیش از طرحهای مقطعی و عنوانهای تبلیغاتی، به برنامهای هماهنگ، قابلاندازهگیری و مبتنی بر تجربه واقعی سالمندان نیاز دارد.
شهر دوستدار سالمند چه ویژگیهایی دارد؟
سازمان جهانی بهداشت، شهر دوستدار سالمند را فقط شهری دارای چند پارک یا مرکز ویژه سالمندان نمیداند. در الگوی این سازمان، هشت حوزه به یکدیگر پیوند خوردهاند: فضاهای باز و ساختمانهای عمومی، حملونقل، مسکن، مشارکت اجتماعی، احترام و پذیرش اجتماعی، مشارکت مدنی و اشتغال، ارتباطات و اطلاعات و خدمات اجتماعی و سلامت.
هدف اصلی این الگو آن است که سالمندان بتوانند با حفظ استقلال، امنیت و کرامت خود در جامعه حضور داشته باشند. بنابراین سالمنددوستی یک پروژه محدود عمرانی نیست؛ بلکه رویکردی است که باید در بخشهای مختلف مدیریت شهری دیده شود.
در مطلب «شهر دوستدار سالمند؛ شهری برای همه نسلها» این شاخصها و تأثیر آنها بر زندگی روزمره سالمندان را با جزئیات بیشتری بررسی کردهایم.
تجربه شهرهای دیگر چه چیزی به تهران میآموزد؟
در بعضی شهرهای جهان، سالمنددوستی به مجموعهای از خدمات مشخص و قابلارزیابی تبدیل شده است. برای مثال، سالمندان واجد شرایط در لندن با استفاده از «Freedom Pass» به بخش بزرگی از شبکه حملونقل عمومی دسترسی رایگان دارند. در نیویورک نیز برنامههایی مانند نصب نیمکت در مسیرهای پرتردد، اطراف ایستگاههای اتوبوس و مناطقی با جمعیت سالمند بیشتر اجرا شده است.
اهمیت این اقدامات فقط در ارائه تسهیلات رایگان یا نصب تجهیزات شهری نیست. این شهرها پذیرفتهاند که کاهش توان حرکتی، نیاز به استراحت بیشتر یا دشواری استفاده از بعضی خدمات نباید سالمندان را به خانهنشینی وادار کند.
تهران نیز اقداماتی در حوزه مناسبسازی، خدمات فرهنگی، حملونقل و برنامههای محلهمحور انجام داده است؛ اما مسئله اصلی، پراکندگی اقدامات و نبود اثر محسوس و یکسان در سراسر شهر است. سالمنددوست بودن یک شهر را نمیتوان فقط با تعداد طرحهای اعلامشده سنجید؛ تجربه روزمره سالمندان و امکان حضور مستقل آنان، معیار مهمتری است.
پیادهروهایی که استقلال سالمندان را محدود میکنند
یکی از نخستین نشانههای شهر دوستدار سالمند، امکان پیادهروی ایمن است. در تهران، ناهمواری سطح معابر، اختلاف ارتفاع، رمپهای غیراستاندارد، موتورسیکلتهای پارکشده و موانع متعدد، رفتوآمد را برای بسیاری از سالمندان دشوار میکند.
کمبود نیمکت، سایهبان و سرویس بهداشتی عمومی نیز مدت حضور سالمندان در فضای شهری را کاهش میدهد. فردی که نمیداند در مسیر خود کجا میتواند استراحت کند، احتمالاً از رفتوآمد غیرضروری، دیدار با دوستان یا شرکت در برنامههای اجتماعی صرفنظر خواهد کرد.
بنابراین مناسبسازی پیادهروها فقط اقدامی عمرانی نیست؛ بلکه با استقلال، سلامت جسمی، ارتباطات اجتماعی و کیفیت زندگی سالمندان ارتباط مستقیم دارد.
حملونقل عمومی؛ دسترسی فقط به معنای وجود ایستگاه نیست
گستردگی شبکه مترو و اتوبوس تهران یک ظرفیت مهم است؛ اما وجود یک ایستگاه در نزدیکی محل زندگی، لزوماً به معنای دسترسی واقعی سالمند نیست. فاصله زیاد تا ورودی، پلهها، خرابی یا کمبود آسانسور، ازدحام، دشواری سوارشدن و نبود محل کافی برای نشستن میتواند استفاده از حملونقل عمومی را محدود کند.
حملونقل سالمنددوست باید تمام مسیر را در نظر بگیرد: خروج از خانه، رسیدن به ایستگاه، استفاده از وسیله نقلیه و دسترسی ایمن به مقصد. اگر یکی از این مراحل قابلاستفاده نباشد، زنجیره جابهجایی مستقل سالمند قطع میشود.
شکاف اطلاعاتی و حذف آرام سالمندان از خدمات شهری
بخش مهمی از خدمات شهری، درمانی، بانکی و رفاهی به بسترهای دیجیتال منتقل شده است. این تحول میتواند دسترسی را آسانتر کند، اما برای سالمندانی که تلفن هوشمند ندارند یا مهارت دیجیتال محدودی دارند، مانعی تازه ایجاد میکند.
اطلاعرسانی درباره برنامههای فرهنگی، خدمات محلهای، تخفیفها، مراکز درمانی و حمایتهای اجتماعی نباید فقط از طریق اپلیکیشنها و شبکههای اجتماعی انجام شود. تلفن، پیامک، رسانههای محلی، تابلوهای خوانا و مراکز حضوری همچنان باید بخشی از شبکه اطلاعرسانی باشند.
شهر دوستدار سالمند، فناوری را حذف نمیکند؛ بلکه اجازه نمیدهد استفادهنکردن از فناوری به محرومیت از خدمات ضروری منجر شود.
کاهش حضور شهری چگونه به انزوای اجتماعی میانجامد؟
وقتی خروج از خانه دشوار، مسیرها ناامن و حملونقل خستهکننده باشد، دامنه ارتباطات اجتماعی سالمند نیز کوچکتر میشود. در چنین شرایطی، حتی وجود برنامههای فرهنگی و اجتماعی کافی نیست؛ زیرا سالمند باید بتواند با هزینه و دشواری معقول به آنها دسترسی پیدا کند.
روابط اجتماعی و مشارکت در فعالیتهای جمعی از عوامل مؤثر بر بهزیستی و کیفیت زندگی سالمندان هستند. در مطلب «نقش روابط اجتماعی در بهزیستی و شادی سالمندان» به اهمیت این ارتباطات و نقش فضاهای جمعی پرداختهایم.
بنابراین کیفیت پیادهرو، نیمکت، حملونقل عمومی و مراکز محلهای فقط موضوعی مربوط به شهرسازی نیست؛ این عوامل میتوانند بر میزان ارتباط اجتماعی و سلامت روان سالمندان نیز اثر بگذارند.
خدمات سلامت و مراقبت هنوز شبکهای یکپارچه نیست
با افزایش سن، نیاز به خدمات پیشگیرانه، توانبخشی، مراقبت در منزل و پیگیری منظم سلامت بیشتر میشود. بااینحال، پراکندگی خدمات و نبود ارتباط منسجم میان مراقبت خانگی، مراکز درمانی، خدمات اجتماعی و حمایت از خانوادهها، دسترسی سالمندان را دشوار میکند.
این مسئله فقط به تهران یا ایران محدود نیست. همانطور که در مطلب «اروپا زیر فشار سالمندی؛ وقتی نظام مراقبت از نفس میافتد» بررسی شده، حتی کشورهای دارای نظامهای رفاهی توسعهیافته نیز با کمبود نیروی مراقبتی، هزینههای سنگین و صف انتظار روبهرو هستند.
این تجربه نشان میدهد اگر توسعه خدمات مراقبتی و تربیت نیروی انسانی دیر آغاز شود، افزایش تقاضا خیلی زود از ظرفیت موجود پیشی میگیرد.
چرا تهران باید از همین امروز آماده شود؟
سالمنددوست شدن تهران موضوعی مربوط به آیندهای دور نیست. ساختار سنی جمعیت ایران در حال تغییر است و در سالهای آینده، تعداد بیشتری از شهروندان به محیط شهری قابلدسترس و خدمات متناسب با دوران سالمندی نیاز خواهند داشت.
یکی از دلایل اصلی شتابگرفتن این تغییر، کاهش تعداد تولدهاست. در مطلب «کاهش فرزندآوری در ایران؛ چرا تعداد تولدها از ۲٫۴ میلیون به ۸۹۲ هزار رسید؟» دلایل این روند و تأثیر آن بر آینده جمعیت کشور بررسی شده است.
همچنین در مطلب «یکپنجم جمعیت کشور تا سال ۲۰۵۰ بالای ۶۵ سال خواهند بود» ابعاد سالمندشدن جمعیت ایران و ضرورت آمادگی کشور برای آن توضیح داده شده است.
اگر مناسبسازی تهران به آینده موکول شود، هزینه اصلاح زیرساختها و توسعه خدمات بیشتر خواهد شد. برنامهریزی زودهنگام میتواند استقلال سالمندان را حفظ کند و فشار آینده بر خانوادهها، مراکز درمانی و نظام حمایت اجتماعی را کاهش دهد.
تهران چگونه میتواند به شهر دوستدار سالمند نزدیک شود؟
تبدیل تهران به شهری دوستدار سالمند به چند اقدام هماهنگ نیاز دارد:
- مناسبسازی پیادهروها، تقاطعها و ورودی ساختمانهای عمومی؛
- افزایش نیمکت، سایهبان و سرویس بهداشتی قابلدسترس؛
- مناسبسازی کامل مسیر دسترسی به اتوبوس و مترو؛
- ارائه اطلاعات شهری از مسیرهای دیجیتال و غیردیجیتال؛
- توسعه مراکز روزانه، مراقبت در منزل و خدمات توانبخشی؛
- حمایت و آموزش مراقبان خانوادگی؛
- ارزیابی منظم مناطق تهران بر اساس شاخصهای روشن؛
- مشارکت مستقیم سالمندان در طراحی و ارزیابی طرحهای شهری.
مشارکت سالمندان اهمیت ویژهای دارد. مدیران شهری نباید فقط درباره آنان تصمیم بگیرند؛ بلکه باید تجربه، نظر و اولویتهایشان را در فرایند تصمیمگیری وارد کنند.
جمعبندی؛ عنوان کافی نیست
تهران زمانی میتواند خود را شهر دوستدار سالمند بداند که سالمندان بتوانند بدون وابستگی دائمی به دیگران از خانه خارج شوند، در شهر رفتوآمد کنند، به اطلاعات و خدمات دسترسی داشته باشند و در زندگی اجتماعی حضور یابند.
اقدامات پراکندهای در این زمینه انجام شده است، اما تجربه روزمره سالمندان نشان میدهد فاصله تهران با یک شهر واقعاً سالمنددوست همچنان زیاد است. عبور از این فاصله به تبلیغات بیشتر نیاز ندارد؛ به برنامه مشخص، بودجه پایدار، شاخصهای قابلاندازهگیری و پاسخگویی مدیریت شهری نیاز دارد.
شهری که برای سالمندان امن و قابلاستفاده باشد، برای کودکان، افراد دارای معلولیت و دیگر شهروندان نیز مناسبتر خواهد بود. شهر دوستدار سالمند، در نهایت، همان شهر انسانیتر برای همه نسلهاست.
منابع
- سازمان جهانی بهداشت، چارچوب شهرها و جوامع دوستدار سالمند
- پژوهش «سنجش وضعیت شاخصهای جهانی شهر دوستدار سالمند در کلانشهر تهران»
- برنامه حملونقل سالمندان لندن
- سازمان جهانی بهداشت، برنامه نیمکتهای شهری نیویورک
