نتایج پیمایش ملی «سنجش تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان» نشان میدهد جنگ فقط امنیت جسمی سالمندان را تهدید نکرده، بلکه خواب، آرامش روانی، توان انجام امور روزمره، وضعیت اقتصادی و دسترسی آنان به خدمات درمانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
براساس گزارش دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، ۵۶ درصد از سالمندان شرکتکننده در این پیمایش گفتهاند اضطرابشان در دوران جنگ افزایش یافته است. همچنین ۳۶ درصد افت سلامت جسمی، ۳۷ درصد کاهش کیفیت خواب و حدود ۳۷ درصد دشوارترشدن انجام کارهای روزمره را گزارش کردهاند.
این نتایج هشداری درباره یک مسئله مهمتر است: با افزایش جمعیت سالمندان ایران، برنامهریزی برای جنگ، بلایای طبیعی و دیگر موقعیتهای اضطراری نمیتواند بدون درنظرگرفتن نیازهای این گروه انجام شود.
پیمایش تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان چگونه انجام شد؟
نتایج این پیمایش در نشست شورای معاونان سازمان بهزیستی کشور از سوی مجید فولادیان، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، ارائه شد. این مطالعه با همکاری دانشگاه فردوسی مشهد و پس از جنگ انجام گرفته است.
برای اجرای پیمایش، اطلاعات یک نمونه پنجهزارنفری از سالمندان بالای ۶۰ سال از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی دریافت شد. در نهایت، ۲۱۷۵ سالمند از نقاط مختلف کشور در نظرسنجی تلفنی شرکت کردند.
باید توجه داشت که ارقام این پیمایش بیانگر تجربه و ارزیابی شخصی پاسخدهندگان است. برای مثال، عدد ۵۶ درصد به این معنا نیست که شدت اضطراب سالمندان دقیقاً ۵۶ درصد افزایش یافته؛ بلکه ۵۶ درصد شرکتکنندگان گفتهاند اضطراب بیشتری را تجربه کردهاند.
همچنین تا زمان دسترسی به گزارش فنی کامل، اطلاعاتی مانند نرخ پاسخگویی، نحوه وزندهی نمونه و جزئیات پرسشنامه در دسترس نیست. بنابراین این نتایج را باید یک هشدار سیاستی مهم دانست، نه برآوردی بالینی از میزان اختلالات جسمی یا روانی سالمندان کشور.
افزایش اضطراب و کاهش کیفیت خواب سالمندان در جنگ
مهمترین نتیجه پیمایش به سلامت روان سالمندان مربوط است. براساس دادههای منتشرشده، ۵۶ درصد پاسخدهندگان افزایش مستقیم اضطراب ناشی از جنگ را گزارش کردهاند و احساس امنیت در ۲۷ درصد آنان کاهش یافته است.
کاهش کیفیت خواب نیز در میان ۳۷ درصد سالمندان مشاهده شده است. اضطراب و اختلال خواب میتوانند بر یکدیگر اثر بگذارند؛ نگرانی مداوم خواب را مختل میکند و خواب ناکافی نیز ممکن است تحمل فشارهای روانی و انجام فعالیتهای روزمره را دشوارتر سازد.
سازمان جهانی بهداشت نیز اضطراب، اختلال خواب، خستگی و تحریکپذیری را از واکنشهای رایج افراد در موقعیتهای اضطراری میداند. این نشانهها در بسیاری از افراد با گذشت زمان کاهش پیدا میکنند، اما بعضی سالمندان، بهویژه افراد تنها، کمدرآمد یا مبتلا به بیماریهای مزمن، ممکن است به حمایت بیشتری نیاز داشته باشند.
در مطلب «سلامت روان پس از ۵۰ سالگی؛ آنچه باید بدانیم» نیز اهمیت شناسایی بهموقع تغییرات خلق، خواب و رفتار سالمندان بررسی شده است.
تأثیر جنگ بر سلامت جسمی و زندگی روزمره سالمندان
براساس نتایج پیمایش، ۳۶ درصد سالمندان احساس کردهاند سلامت جسمی آنان در دوران جنگ افت کرده است. حدود ۳۷ درصد نیز گفتهاند انجام امور روزمره برایشان دشوارتر شده است.
این دشواری میتواند فقط به بیماری یا کاهش توان جسمی مربوط نباشد. اختلال در حملونقل، تعطیلی یا کاهش ساعات فعالیت مراکز خدماتی، نگرانی از خروج از خانه، افزایش هزینهها و محدودشدن کمک اطرافیان نیز میتواند استقلال سالمند را کاهش دهد.
برای فردی که به خرید دارو، مراجعه منظم به پزشک یا کمک دیگران در جابهجایی وابسته است، حتی اختلالی کوتاه در خدمات شهری میتواند پیامد قابلتوجهی داشته باشد. مشکلاتی که در گزارش «تهران؛ شهری که دوستدار سالمند نیست» درباره حملونقل و دسترسی شهری بررسی شدهاند، در شرایط بحرانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
افزایش هزینههای زندگی سالمندان در دوران جنگ
فشار اقتصادی یکی دیگر از یافتههای مهم این پیمایش است. وضعیت مالی ۴۸.۶۴ درصد شرکتکنندگان رو به وخامت رفته و ۶۰ درصد گفتهاند هزینههای زندگی آنان افزایش یافته است.
حدود ۳۱.۷۲ درصد سالمندان نیز ارزیابی کردهاند که وضعیت اقتصادی زندگیشان بهشدت بدتر شده است. این فشار برای سالمندانی که درآمد ثابت دارند یا بخش مهمی از مستمری خود را صرف دارو، درمان و مسکن میکنند، میتواند شدیدتر باشد.
پیمایش نشان میدهد سالمندان دهکهای پایین اقتصادی، افت بیشتری در سلامت جسمی و دسترسی به خدمات تجربه کردهاند. این یافته نشان میدهد فقر فقط یک پیامد اقتصادی جنگ نیست؛ بلکه میتواند به عاملی برای تشدید نابرابری در سلامت سالمندان تبدیل شود.
دسترسی سالمندان به پزشک و دارو چگونه تغییر کرد؟
حدود ۶۰ درصد سالمندان گفتهاند در مراجعه به پزشک یا تأمین دارو با مشکلی مواجه نشدهاند و ۱۵ درصد نیز در این مدت مراجعهای نداشتهاند. بااینحال، ۲۵ درصد پاسخدهندگان از وجود مشکل در دسترسی به خدمات درمانی خبر دادهاند.
از میان سالمندانی که با مشکل روبهرو شدهاند، ۶۰ درصد به هزینه دارو، کمبود یا دشواری تأمین آن اشاره کردهاند. همچنین ۴۷ درصد مشکلاتی مانند هزینه مراجعه به پزشک و بیمارستان، نبود پزشک یا دشواری رفتوآمد را گزارش کردهاند. از آنجا که هر فرد ممکن است بیش از یک مشکل را انتخاب کرده باشد، جمع این درصدها لزوماً نباید برابر با ۱۰۰ باشد.
این یافتهها ضرورت تداوم خدمات درمانی در بحران را نشان میدهد. ذخیره و توزیع هدفمند داروهای ضروری، امکان پیگیری تلفنی، خدمات سیار و حمایت از رفتوآمد سالمندان باید بخشی از برنامه آمادگی نظام سلامت باشد؛ البته خدمات تلفنی نمیتواند در وضعیتهای اورژانسی جای معاینه حضوری را بگیرد.
سالمندان تنها و کمدرآمد بیشتر آسیب دیدند
دادههای پیمایش نشان میدهد سالمندانی که تنها زندگی میکنند، با شیب بیشتری دچار افت سلامت جسمی و کاهش احساس امنیت شدهاند. تنهایی در شرایط عادی نیز میتواند دسترسی به کمک و ارتباط اجتماعی را محدود کند، اما در زمان بحران این آسیبپذیری آشکارتر میشود.
شناسایی سالمندان تنها، داشتن شماره تماس اضطراری، پیگیری منظم وضعیت آنان و ایجاد ارتباط میان خانواده، همسایگان، مراکز سلامت و نهادهای محلی میتواند از قطع زنجیره حمایت جلوگیری کند.
در همین زمینه، اجرای «طرح شناسایی و حمایت از سالمندان تنها در تهران» میتواند مقدمهای برای ایجاد بانک اطلاعاتی و شبکه حمایت محلهای در شرایط اضطراری باشد.
تفاوت پیامدهای جنگ برای زنان و مردان سالمند
نتایج پیمایش از تفاوتهایی میان زنان و مردان نیز حکایت دارد. مردان افت شدیدتری در سلامت جسمی و کیفیت خواب، اضطراب بیشتر و مشکلات جدیتری در رفتوآمد و دسترسی به خدمات درمانی گزارش کردهاند.
در مقابل، زنان سالمند بیش از مردان با دشواری در انجام امور روزمره مواجه شدهاند. این تفاوتها نشان میدهد سیاست حمایتی واحد الزاماً برای همه سالمندان پاسخگو نیست و وضعیت سلامت، جنسیت، محل سکونت، درآمد و شرایط خانوادگی باید در طراحی حمایتها در نظر گرفته شود.
تفاوت جغرافیایی نیز قابلتوجه بوده است. در مراکز استانها افت شدیدتر سلامت جسمی و دسترسی دشوارتر به داروخانهها گزارش شده؛ درحالیکه سالمندان ساکن شهرستانها بیشتر با وخامت مالی و کمبود دارو روبهرو بودهاند.
افزایش ارتباط خانوادگی؛ یافته امیدوارکننده پیمایش
در کنار پیامدهای منفی، میزان ارتباط سالمندان با فرزندان و بستگان در دوران جنگ بهطور معناداری افزایش یافته است. احساس برخورداری از حمایت اجتماعی نیز بیشتر شده و تقاضا برای خدمات پزشکی و درمانی تلفنی رشد کرده است.
این یافته نشان میدهد خانواده و شبکههای اجتماعی میتوانند در بحران نقش محافظتی داشته باشند. تماس منظم، پیگیری وضعیت دارو و غذا، ارائه اطلاعات معتبر و اطمینان از دسترسی سالمند به کمک ضروری، اقدامات سادهای هستند که میتوانند احساس امنیت را افزایش دهند.
در مطلب «نقش روابط اجتماعی در بهزیستی و شادی سالمندان» نیز توضیح دادهایم که ارتباط اجتماعی فعال چگونه میتواند از سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان حمایت کند.
برنامه حمایت از سالمندان در جنگ چه مؤلفههایی باید داشته باشد؟
نتایج این پیمایش نشان میدهد برنامه حمایت از سالمندان در شرایط جنگ و بحران باید دستکم این موارد را پوشش دهد:
- شناسایی سالمندان تنها، کمدرآمد و مبتلا به بیماریهای مزمن؛
- تضمین دسترسی مستمر به دارو و خدمات درمانی ضروری؛
- راهاندازی پیگیری و مشاوره تلفنی در کنار خدمات حضوری؛
- ارائه کمک اقتصادی هدفمند برای هزینه دارو، درمان و نیازهای روزمره؛
- فراهمکردن امکان رفتوآمد سالمندان به مراکز درمانی؛
- انتشار اطلاعات کوتاه، روشن، قابلاعتماد و قابلفهم؛
- ایجاد شبکههای محلهای برای سرکشی و حمایت از سالمندان تنها؛
- آموزش خانوادهها برای تشخیص تغییرات مهم در خواب، خلق و سلامت جسمی سالمند.
کاهش مواجهه مداوم با اخبار نگرانکننده میتواند به کنترل اضطراب کمک کند، اما نباید به قطع کامل دسترسی سالمند به اطلاعات ضروری منجر شود. اطلاعرسانی بحران باید دقیق، آرام، قابلفهم و همراه با دستورالعملهای عملی باشد.
جمعبندی؛ سالمندان باید بخشی از برنامه آمادگی بحران باشند
پیمایش ملی تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان، تصویری چندبعدی ارائه میکند: افزایش اضطراب، کاهش کیفیت خواب، افت سلامت جسمی، فشار اقتصادی، دشواری در انجام امور روزمره و اختلال در دسترسی بخشی از سالمندان به دارو و درمان.
در مقابل، افزایش ارتباط با خانواده و احساس حمایت اجتماعی نشان میدهد شبکههای انسانی میتوانند بخشی از آثار بحران را کاهش دهند. بااینحال، حمایت خانوادگی بهتنهایی کافی نیست و باید با خدمات منظم سلامت، حمایت اقتصادی و برنامههای محلهمحور همراه شود.
با افزایش سهم سالمندان در جمعیت ایران، هر برنامه ملی یا شهری برای مواجهه با جنگ و سایر وضعیتهای اضطراری باید نیازهای سالمندان را از ابتدا در نظر بگیرد. سالمندان نباید پس از وقوع بحران شناسایی شوند؛ اطلاعات، مسیرهای دسترسی به خدمات و شبکه حمایت از آنان باید پیش از بحران شکل گرفته باشد.
منابع
سازمان جهانی بهداشت، ملاحظات حمایت از سالمندان در شرایط اضطراری
دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، نتایج پیمایش تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان
ایرنا، افزایش اضطراب، کاهش خواب و مشکلات اقتصادی؛ تأثیر جنگ بر سالمندان
سازمان جهانی بهداشت، سلامت روان در شرایط اضطراری
