سرطان پستان یکی از مهمترین بیماریهایی است که سلامت زنان را در سراسر جهان تحتتأثیر قرار میدهد. بااینحال، شنیدن نام این بیماری به معنای پایان راه نیست. بسیاری از موارد سرطان پستان، بهویژه اگر در مراحل ابتدایی شناسایی شوند، قابلکنترل و درمانپذیرند.
نخستین قدم برای روبهروشدن منطقی با سرطان پستان، شناخت درست آن است. باید بدانیم سرطان چگونه به وجود میآید، از کدام قسمت پستان آغاز میشود، چه تفاوتی با تودههای خوشخیم دارد و چرا تشخیص زودهنگام آن اهمیت دارد.
در این راهنمای جامع نسل ریشه، علاوه بر توضیح علائم، عوامل خطر، روشهای غربالگری، تشخیص و درمان سرطان پستان، به پرسشهای پرتکرار و باورهای نادرستی مانند ارتباط سرطان پستان با ظروف تفلون، امواج مایکروویو، پارازیتها، لباس زیر، ضربه، استرس و مصرف قند نیز بر اساس شواهد علمی پاسخ خواهیم داد.
چرا باید بگوییم «سرطان پستان» و نه «سرطان سینه»؟
در گفتوگوی روزمره و حتی در جستوجوهای اینترنتی، عبارت «سرطان سینه» بسیار رایج است؛ اما این عبارت از نظر پزشکی دقیق نیست. «سینه» یا قفسه سینه، ناحیه گستردهای از بدن است که ساختارهایی مانند دندهها، قلب و ریهها در آن قرار دارند. در مقابل، «پستان» اندام مشخصی است که از بافت غدهای، مجاری شیری، بافت چربی، بافت همبند، رگهای خونی و عروق لنفاوی تشکیل شده است.
از آنجا که این سرطان از سلولهای بافت پستان آغاز میشود، اصطلاح علمی و دقیق آن «سرطان پستان» است. به همین دلیل، در ادامه این راهنما از واژه درست «پستان» استفاده میکنیم.
استفاده از اصطلاح دقیق فقط یک حساسیت زبانی نیست؛ بلکه به افزایش سواد سلامت و جلوگیری از ابهام در انتقال اطلاعات پزشکی کمک میکند.
سرطان چیست؟
بدن انسان از میلیاردها سلول تشکیل شده است. سلولها واحدهای بسیار کوچکی هستند که بافتها و اندامهای بدن را میسازند. سلولهای سالم بر اساس یک برنامه مشخص رشد میکنند، تقسیم میشوند و پس از پایان عمر مفید خود از بین میروند تا سلولهای تازه جایگزین آنها شوند.
سرطان زمانی شکل میگیرد که این نظم طبیعی به هم بخورد. در این وضعیت، تعدادی از سلولها بدون توجه به پیامهای کنترلی بدن به رشد و تقسیم ادامه میدهند. این سلولهای غیرطبیعی ممکن است در یک ناحیه جمع شوند و تودهای به نام تومور ایجاد کنند.
بنابراین سرطان یک عامل خارجی یا یک توده ناگهانی نیست؛ بلکه نتیجه تغییر رفتار سلولهای خود بدن است.
سرطان پستان چگونه ایجاد میشود؟
داخل بیشتر سلولهای بدن مادهای به نام DNA وجود دارد. DNA را میتوان به کتابچه راهنمای سلول تشبیه کرد؛ زیرا دستورهای مربوط به رشد، فعالیت، تقسیم و مرگ سلول در آن ثبت شده است.
سلولها هر بار که تقسیم میشوند باید از DNA خود یک نسخه تهیه کنند. گاهی هنگام نسخهبرداری اشتباههایی اتفاق میافتد که به آنها «جهش» یا تغییر ژنتیکی گفته میشود. بسیاری از این اشتباهها توسط سامانههای ترمیمی بدن اصلاح میشوند و برخی سلولهای آسیبدیده نیز از بین میروند.
اما اگر تغییرات مهمی در ژنهای مسئول کنترل رشد سلول جمع شوند، ممکن است سلول به پیامهای طبیعی بدن توجه نکند. در چنین شرایطی:
- سلول بیشتر از اندازه لازم تقسیم میشود.
- در زمانی که باید از بین برود، زنده میماند.
- توانایی ترمیم اشتباههای DNA کاهش مییابد.
- سلولهای غیرطبیعی بیشتری تولید میشوند.
- این سلولها بهتدریج در یک ناحیه تجمع پیدا میکنند.
برای درک سادهتر این فرایند میتوان کنترل رشد سلول را به چراغهای راهنمایی تشبیه کرد. بعضی ژنها مانند چراغ سبز، اجازه رشد میدهند و بعضی دیگر مانند چراغ قرمز، تقسیم سلول را متوقف میکنند. در سلول سرطانی ممکن است چراغ سبز برای همیشه روشن و چراغ قرمز از کار افتاده باشد.
آیا سرطان پستان ناگهان ایجاد میشود؟
سرطان پستان معمولاً در یک روز یا در اثر یک اتفاق واحد ایجاد نمیشود. تبدیلشدن یک سلول سالم به سلول سرطانی اغلب فرایندی چندمرحلهای است که میتواند طی سالها رخ دهد.
بعضی تغییرات ژنتیکی ممکن است از پدر یا مادر به ارث رسیده باشند؛ اما بیشتر سرطانهای پستان مستقیماً ارثی نیستند. بخش بزرگی از تغییرات سلولی در طول زندگی و تحتتأثیر مجموعهای از عوامل مانند افزایش سن، وضعیت هورمونی، سبک زندگی، برخی مواجهههای محیطی و اتفاقهای تصادفی هنگام تقسیم سلولها به وجود میآیند.
به همین دلیل، نمیتوان برای همه مبتلایان یک «علت اصلی» و مشترک معرفی کرد. ابتلا به سرطان پستان معمولاً نتیجه تعامل چند عامل است و در بسیاری از افراد نمیتوان مشخص کرد دقیقاً کدام عامل بیماری را آغاز کرده است.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود ۸۰ درصد موارد سرطان پستان در زنانی رخ میدهد که بهجز زن بودن و افزایش سن، عامل خطر مشخص دیگری ندارند. بنابراین نداشتن سابقه خانوادگی به معنای نداشتن احتمال ابتلا نیست.
سرطان پستان از کدام قسمت آغاز میشود؟
پستان از بخشهای مختلفی تشکیل شده است. دو قسمت مهم آن عبارتاند از:
- لوبولها یا غدد تولیدکننده شیر
- مجاری انتقالدهنده شیر به نوک پستان
بیشتر سرطانهای پستان از سلولهای پوشاننده مجاری شیری یا لوبولها آغاز میشوند. به همین دلیل، در گزارش نمونهبرداری ممکن است اصطلاحاتی مانند «کارسینوم مجرایی» یا «کارسینوم لوبولار» دیده شود.
سرطان پستان یک بیماری کاملاً یکسان نیست. نوع سلولی، محل شروع، ویژگیهای ژنتیکی و گیرندههای موجود روی سلولهای سرطانی میتوانند در افراد مختلف متفاوت باشند. همین تفاوتهاست که باعث میشود روش درمان یک بیمار با بیمار دیگر یکسان نباشد.
تفاوت سرطان پستان درجا و سرطان پستان تهاجمی چیست؟
یکی از اولین تغییرات مهم در مسیر بیماری، عبور یا عبورنکردن سلولهای غیرطبیعی از محل اولیه خود است.
سرطان پستان درجا
در نوع درجا، سلولهای غیرطبیعی هنوز درون مجرا یا لوبول باقی ماندهاند و وارد بافت اطراف نشدهاند. این وضعیت معمولاً خطر فوری برای زندگی ایجاد نمیکند، اما بعضی انواع آن میتوانند در آینده به سرطان تهاجمی تبدیل شوند. به همین دلیل به ارزیابی و درمان متناسب نیاز دارند.
سرطان پستان تهاجمی
در سرطان تهاجمی، سلولهای بدخیم از مرز محل اولیه عبور کرده و وارد بافت اطراف پستان شدهاند. این سلولها ممکن است در ادامه به عروق لنفاوی یا خونی دسترسی پیدا کنند.
واژه «تهاجمی» لزوماً به معنای پیشرفته یا درمانناپذیر بودن بیماری نیست. بسیاری از سرطانهای تهاجمی در مراحل اولیه شناسایی میشوند و هنوز به اندامهای دوردست گسترش پیدا نکردهاند.
متاستاز سرطان پستان یعنی چه؟
اگر سلولهای سرطان پستان از محل اولیه جدا شوند، ممکن است از طریق خون یا دستگاه لنفاوی به بخشهای دیگری از بدن برسند. به این گسترش، «متاستاز» گفته میشود.
برای مثال، اگر سلولهای سرطان پستان به استخوان برسند، بیماری همچنان «سرطان پستان متاستاتیک» نامیده میشود، نه سرطان استخوان؛ زیرا سلولهای موجود در محل جدید، همچنان ویژگیهای سلول سرطان پستان را دارند.
درگیری غدد لنفاوی نزدیک پستان نیز با متاستاز به اندامهای دوردست یکسان نیست. وضعیت غدد لنفاوی یکی از اطلاعاتی است که پزشکان برای تعیین مرحله بیماری و انتخاب درمان بررسی میکنند.
آیا هر توده پستانی سرطان است؟
خیر. بیشتر تغییرات و تودههای پستانی سرطان نیستند. کیستها، فیبروآدنوم، تغییرات هورمونی، عفونت، التهاب و نکروز چربی میتوانند باعث ایجاد توده یا تغییر در پستان شوند.
تفاوت مهم این است که تودههای خوشخیم به بافتهای اطراف حمله نمیکنند و به اندامهای دیگر گسترش نمییابند. در مقابل، تومور بدخیم میتواند وارد بافتهای مجاور شود و در صورت پیشرفت، به نقاط دیگر بدن گسترش پیدا کند.
اصطلاح «سرطان خوشخیم» از نظر پزشکی درست نیست. سرطان ذاتاً بدخیم است؛ اما همه تودهها و تومورها سرطان نیستند.
از روی لمس توده، میزان درد، نرمی، سفتی یا حرکتکردن آن نمیتوان با اطمینان درباره خوشخیم یا بدخیم بودنش قضاوت کرد. تشخیص ممکن است به معاینه، تصویربرداری و در بعضی موارد نمونهبرداری نیاز داشته باشد.
چرا شناخت سرطان پستان اهمیت دارد؟
بر اساس برآوردهای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ از سوی سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲٫۴ میلیون زن در جهان با سرطان پستان تشخیص داده شدند و حدود ۶۹۴ هزار نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست دادند. سرطان پستان در بیشتر کشورهای جهان، شایعترین سرطان در میان زنان است.
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان نیز اعلام کرده است که با ادامه روندهای کنونی، تعداد موارد جدید سالانه سرطان پستان ممکن است تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۳٫۲ میلیون مورد برسد.
این آمارها نباید به ایجاد ترس منجر شوند. پیام اصلی آنها این است که آگاهی، محاسبه خطر، غربالگری متناسب و دسترسی به درمان بهموقع اهمیت زیادی دارد. هرچه سرطان پستان در مرحله محدودتر شناسایی شود، معمولاً گزینههای درمانی بیشتر و نتیجه درمان بهتر خواهد بود.
آیا سرطان پستان فقط بیماری زنان سالمند است؟
احتمال ابتلا به سرطان پستان با افزایش سن بیشتر میشود و بخش بزرگی از موارد بیماری در سنین میانسالی و سالمندی تشخیص داده میشوند. به همین دلیل زنان بالای ۵۰ سال باید غربالگری و توجه به تغییرات پستان را جدی بگیرند.
بااینحال، سرطان پستان میتواند در سنین پایینتر نیز رخ دهد. داشتن سن پایین، سبک زندگی سالم یا نبود سابقه خانوادگی، احتمال ابتلا را به صفر نمیرساند. از طرف دیگر، وجود یک یا چند عامل خطر نیز به معنای ابتلای قطعی نیست.
هدف از ارزیابی عوامل خطر، پیشبینی قطعی آینده نیست؛ بلکه شناسایی افرادی است که ممکن است به برنامه غربالگری متفاوت، بررسی زودتر یا مشاوره تخصصی نیاز داشته باشند.
سه نکته مهم درباره سرطان پستان
- سرطان پستان بر اثر تکثیر کنترلنشده سلولهای بافت پستان ایجاد میشود و معمولاً یک علت واحد ندارد.
- هر توده یا تغییر پستانی سرطان نیست، اما تغییر جدید یا ماندگار باید بررسی شود.
- محاسبه خطر و غربالگری برای افراد بدون علامت است؛ فردی که علامت مشکوک دارد باید مستقیماً برای معاینه پزشکی اقدام کند و منتظر نتیجه ابزارهای آنلاین نماند.
علائم سرطان پستان در زنان؛ کدام تغییرات را باید جدی گرفت؟
سرطان پستان در مراحل ابتدایی ممکن است هیچ علامت قابلمشاهده یا قابللمسی ایجاد نکند. به همین دلیل، نمیتوان فقط با توجه به احساس سلامت یا نبود توده از وجود نداشتن بیماری مطمئن شد. غربالگری با ماموگرافی برای همین گروه از افراد، یعنی زنان بدون علامت، اهمیت پیدا میکند.
از سوی دیگر، هر تغییر پستانی نیز به معنای ابتلا به سرطان نیست. کیست، عفونت، تغییرات هورمونی، التهاب، مصرف بعضی داروها و بیماریهای خوشخیم میتوانند نشانههایی شبیه سرطان پستان ایجاد کنند.
قاعده ساده این است: تغییر تازه، غیرعادی یا ماندگار پستان باید بررسی شود، اما نباید پیش از انجام معاینات پزشکی آن را سرطان تلقی کرد.
اولین علامت سرطان پستان چیست؟
سرطان پستان در همه افراد با یک نشانه مشخص آغاز نمیشود. بنابراین نمیتوان یک علامت را بهعنوان «اولین نشانه قطعی» معرفی کرد.
در بعضی زنان، نخستین علامت یک توده بدون درد است. در برخی دیگر، تغییر پوست، ترشح نوک پستان، تورم یا تغییر شکل پستان زودتر دیده میشود. بعضی سرطانهای کوچک نیز هیچ علامتی ندارند و تنها در ماموگرافی شناسایی میشوند.
بر اساس اطلاعات مؤسسه ملی سرطان آمریکا، علائم بیماری میتوانند با توجه به نوع سرطان و مرحله آن متفاوت باشند و بسیاری از سرطانهای پستان در مراحل اولیه بدون علامتاند.
مهمترین علائم سرطان پستان در زنان
نشانههای زیر باید مورد توجه قرار گیرند، بهویژه اگر تازه ایجاد شده باشند، ادامه پیدا کنند یا تنها در یک پستان دیده شوند.
۱. ایجاد توده جدید در پستان
توده جدید یا ناحیهای که نسبت به بافت اطراف ضخیمتر و سفتتر احساس میشود، یکی از شناختهشدهترین علائم سرطان پستان است.
توده بدخیم ممکن است سفت، نامنظم و بدون درد باشد؛ اما این یک قانون قطعی نیست. بعضی تودههای سرطانی میتوانند نرم، حساس، دردناک یا قابلحرکت باشند. در مقابل، بسیاری از تودههای سفت نیز خوشخیماند.
بنابراین از روی لمس نمیتوان نوع توده را مشخص کرد. هر توده تازه باید بهوسیله پزشک ارزیابی شود.
۲. وجود توده یا تورم در زیر بغل
سلولهای سرطان پستان ممکن است به غدد لنفاوی زیر بغل برسند. گاهی تورم یا توده زیر بغل پیش از آنکه تودهای در خود پستان احساس شود، توجه فرد را جلب میکند.
بزرگشدن غدد لنفاوی زیر بغل همیشه ناشی از سرطان نیست. عفونتها، التهاب و حتی بعضی واکسنها نیز میتوانند باعث تورم موقت این غدد شوند. بااینحال، تورم ماندگار، یکطرفه یا بدون علت مشخص باید بررسی شود.
۳. تغییر اندازه یا شکل پستان
اندازه دو پستان در بسیاری از زنان کاملاً یکسان نیست و این تفاوت طبیعی میتواند از سالها قبل وجود داشته باشد. آنچه اهمیت دارد، ایجاد یک تغییر جدید است؛ مانند:
- بزرگتر یا کوچکتر شدن ناگهانی یک پستان
- ایجاد برجستگی یا فرورفتگی تازه
- تغییر غیرعادی در فرم یا تقارن پستانها
- احساس سنگینی یا تورم در بخشی از پستان
تغییر جدید و یکطرفه، بهویژه اگر همراه با نشانههای دیگری باشد، به معاینه نیاز دارد.
۴. فرورفتگی یا جمعشدن پوست پستان
گاهی اتصال توده به بافتهای زیرین، پوست را به سمت داخل میکشد. در نتیجه ممکن است هنگام ایستادن، بالا بردن دستها یا تغییر حالت بدن، فرورفتگی یا چروکیدگی تازهای روی پوست دیده شود.
وجود منافذ برجسته و فرورفتگیهای متعدد که ظاهر پوست را شبیه پوست پرتقال میکند نیز از تغییرات مهم پوستی است و باید سریعتر بررسی شود.
۵. قرمزی، پوستهریزی یا ضخیمشدن پوست
تغییرات پوستی سرطان پستان ممکن است شامل قرمزی، تیرهشدن، تورم، پوستهریزی، خارش مداوم یا ضخیمشدن پوست باشد. این تغییرات ممکن است روی خود پستان، اطراف نوک پستان یا هاله اطراف آن دیده شوند.
بسیاری از مشکلات پوستی پستان ناشی از حساسیت، اگزما یا عفونتاند؛ اما اگر تغییر پوستی با درمان معمول برطرف نشود، گسترش پیدا کند یا فقط یک سمت را درگیر کرده باشد، باید ارزیابی پزشکی انجام شود.
۶. تغییر شکل یا جهت نوک پستان
نوک پستان در بعضی افراد از ابتدا صاف یا به سمت داخل است و این وضعیت بهتنهایی نشانه بیماری نیست. موضوع نگرانکننده، تغییری است که بهتازگی ایجاد شده باشد؛ مانند:
- فرورفتن تازه نوک پستان
- تغییر جهت نوک پستان
- صافشدن ناگهانی آن
- زخم، پوستهریزی یا التهاب ماندگار اطراف آن
تغییر تازه نوک پستان، بهویژه اگر تنها در یک سمت باشد، باید بررسی شود.
۷. ترشح غیرعادی از نوک پستان
ترشح پستان میتواند علتهای مختلفی داشته باشد و همیشه نشانه سرطان نیست. بااینحال، ترشحی که بدون فشار دادن ایجاد شود، فقط از یک پستان خارج شود یا خونی و شفاف باشد، اهمیت بیشتری دارد.
رنگ ترشح بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست. پزشک با توجه به سن، داروهای مصرفی، شرایط هورمونی، معاینه و نتایج تصویربرداری درباره علت آن تصمیم میگیرد.
۸. تورم تمام یا بخشی از پستان
تورم ممکن است حتی بدون وجود یک توده قابللمس ایجاد شود. افزایش سریع اندازه، احساس سنگینی، گرمی، قرمزی و تغییر پوست میتواند ناشی از عفونت باشد، اما در موارد نادر ممکن است با سرطان پستان التهابی ارتباط داشته باشد.
سرطان پستان التهابی نوع نسبتاً نادری از بیماری است که ممکن است بهجای یک توده مشخص، با قرمزی، تورم سریع و ظاهر پوست پرتقالی بروز کند. مؤسسه ملی سرطان آمریکا توصیه میکند چنین تغییراتی بدون تأخیر بررسی شوند.
آیا درد پستان نشانه سرطان است؟
درد پستان بسیار شایع است و در بیشتر موارد از سرطان ناشی نمیشود. تغییرات هورمونی، کیستها، التهاب، بعضی داروها، مشکلات عضلانی و حتی لباس نامناسب میتوانند باعث درد شوند.
سرطان پستان در مراحل اولیه اغلب درد ایجاد نمیکند؛ اما این موضوع به معنای آن نیست که یک توده دردناک حتماً خوشخیم است یا سرطان هرگز با درد همراه نمیشود.
دردی که ویژگیهای زیر را دارد بهتر است ارزیابی شود:
- بهتازگی ایجاد شده است.
- فقط در یک نقطه یا یک پستان احساس میشود.
- مداوم است یا بهتدریج شدت پیدا میکند.
- همراه توده، ترشح یا تغییرات پوستی است.
- پس از مدتی برطرف نمیشود.
وجود درد بهتنهایی معمولاً نشانه سرطان نیست، اما درد ماندگار را نیز نباید صرفاً به افزایش سن یا تغییرات هورمونی نسبت داد.
توده سرطان پستان چه ویژگیهایی دارد؟
جستوجوی ویژگیهای یک توده در اینترنت نمیتواند جای معاینه و تصویربرداری را بگیرد. برخلاف تصور عمومی، هیچ ویژگی لمسی وجود ندارد که بتواند بهتنهایی سرطان را تأیید یا رد کند.
ممکن است توده بدخیم:
- سفت یا نرم باشد.
- درد داشته باشد یا بدون درد باشد.
- قابلحرکت یا ثابت باشد.
- سطح صاف یا مرز نامنظم داشته باشد.
- کوچک یا بزرگ باشد.
بنابراین جملههایی مانند «توده دردناک سرطان نیست» یا «توده متحرک حتماً خوشخیم است» قابلاعتماد نیستند. این موارد فقط بخشی از اطلاعات معاینهاند و تشخیص نهایی به بررسیهای پزشکی وابسته است.
چه زمانی برای تغییرات پستان به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده هر تغییر جدید، غیرعادی یا ماندگار بهتر است برای معاینه پزشکی اقدام شود. مراجعه سریعتر در موارد زیر اهمیت بیشتری دارد:
- توده جدید در پستان یا زیر بغل
- ترشح خونی یا خودبهخودی از نوک پستان
- فرورفتگی تازه نوک پستان
- تغییر شکل یا اندازه یک پستان
- فرورفتگی، جمعشدگی یا ظاهر پوست پرتقالی
- تورم، قرمزی یا گرمی سریع و یکطرفه
- زخم یا تغییر پوستی که بهبود پیدا نمیکند
- درد موضعی و ماندگار
- بزرگشدن غدد لنفاوی زیر بغل یا اطراف ترقوه
بیشتر این تغییرات در نهایت خوشخیم تشخیص داده میشوند؛ اما تشخیص زودهنگام فقط زمانی ممکن است که تغییر مشکوک بهموقع ارزیابی شود.
آیا با وجود ماموگرافی طبیعی، توده به بررسی نیاز دارد؟
بله. نتیجه طبیعی ماموگرافی قبلی به این معنا نیست که هر تغییر جدید را میتوان نادیده گرفت. بعضی ضایعات ممکن است در فاصله میان دو غربالگری ایجاد شوند و تراکم بافت پستان نیز میتواند مشاهده برخی تغییرات را دشوار کند.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا تأکید میکند که حتی پس از یک ماموگرافی طبیعی نیز باید تغییر جدید پستان را با پزشک در میان گذاشت.
پزشک ممکن است با توجه به شرایط فرد، ماموگرافی تشخیصی، سونوگرافی یا بررسیهای دیگری درخواست کند. ارجاع برای بررسی بیشتر به معنای ابتلای قطعی به سرطان نیست.
تفاوت غربالگری سرطان پستان با بررسی علائم چیست؟
غربالگری برای افرادی انجام میشود که هیچ علامتی ندارند. هدف آن شناسایی بیماری پیش از ظاهرشدن نشانههای قابلمشاهده یا قابللمس است.
اما وقتی توده، ترشح، تغییر پوستی یا علامت دیگری وجود دارد، فرد دیگر در مسیر غربالگری معمول قرار نمیگیرد و به ارزیابی تشخیصی نیاز دارد.
به بیان ساده:
- بدون علامت: محاسبه خطر و برنامه غربالگری متناسب
- دارای علامت: مراجعه به پزشک و انجام بررسی تشخیصی
- نتیجه غیرطبیعی غربالگری: انجام آزمایشهای تکمیلی برای رد یا تأیید بیماری
برای آشنایی بیشتر با زمان آغاز غربالگری میتوانید مطلب نسل ریشه درباره شروع ماموگرافی و تفاوت توصیههای علمی را مطالعه کنید.
آیا خودآزمایی پستان برای تشخیص کافی است؟
شناخت ظاهر و حالت معمول پستانها مفید است؛ زیرا فرد میتواند تغییرات تازه را زودتر متوجه شود. اما خودآزمایی بهتنهایی یک روش کافی برای غربالگری یا تشخیص سرطان پستان نیست.
بر اساس راهنمای مؤسسه ملی سرطان آمریکا، معاینه شخصی یا حتی معاینه بالینی بهتنهایی نمیتواند جای ماموگرافی و بررسیهای تشخیصی لازم را بگیرد.
هدف از توجه به پستان، پیدا کردن روزانه توده یا ایجاد نگرانی مداوم نیست؛ بلکه شناخت وضعیت طبیعی بدن و گزارشکردن تغییرات تازه است.
در صورت مشاهده علامت، منتظر نتیجه محاسبه خطر نمانید
سامانههای محاسبه خطر برای پیشبینی احتمال ابتلا در افراد بدون علامت طراحی شدهاند و ابزار تشخیص سرطان نیستند. درصد خطر پایین نیز نمیتواند وجود یک توده یا علامت فعلی را بیاهمیت کند.
اگر توده، ترشح غیرعادی، تغییر شکل، تغییر پوست، تورم یا درد ماندگار دارید، منتظر نتیجه ارزیابی آنلاین نمانید و با پزشک متخصص مشورت کنید.
علت سرطان پستان چیست؟ بررسی عوامل خطر قابلتغییر و غیرقابلتغییر
یکی از پرتکرارترین پرسشها درباره سرطان پستان این است: «علت اصلی سرطان پستان چیست؟» پاسخ علمی این است که سرطان پستان معمولاً یک علت واحد و قابلشناسایی ندارد.
سرطان زمانی ایجاد میشود که تغییرات متعددی در DNA سلولهای پستان به وجود بیاید و سامانههای کنترل رشد سلولی بهدرستی عمل نکنند. اما اینکه چرا این تغییرات دقیقاً در یک فرد اتفاق میافتند، همیشه مشخص نیست.
افزایش سن، عوامل ژنتیکی، سابقه خانوادگی، وضعیت هورمونی، برخی ویژگیهای بافت پستان، سبک زندگی و اتفاقهای تصادفی هنگام تقسیم سلولها میتوانند در شکلگیری بیماری نقش داشته باشند. وجود هر عامل خطر نیز فقط احتمال ابتلا را تغییر میدهد و به معنای ابتلای قطعی نیست.
تفاوت علت سرطان پستان با عامل خطر چیست؟
علت، عاملی است که مستقیماً باعث ایجاد یک بیماری میشود. اما عامل خطر، ویژگی یا مواجههای است که احتمال ابتلا را افزایش میدهد.
برای مثال، افزایش سن یکی از مهمترین عوامل خطر سرطان پستان است؛ اما نمیتوان گفت افزایش سن بهتنهایی علت سرطان در یک زن مشخص بوده است. بسیاری از زنان سالمند هرگز به سرطان پستان مبتلا نمیشوند و بعضی زنان جوان نیز بدون داشتن عوامل خطر شناختهشده، بیماری را تجربه میکنند.
بنابراین:
- داشتن عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست.
- نداشتن عامل خطر شناختهشده به معنای ایمنی کامل نیست.
- عوامل خطر مختلف میتوانند با یکدیگر ترکیب شوند.
- میزان اثر هر عامل در همه افراد یکسان نیست.
شناخت عوامل خطر برای سرزنشکردن بیمار یا پیشبینی قطعی آینده نیست؛ بلکه به انتخاب زمان و روش مناسب غربالگری کمک میکند.
مهمترین عوامل خطر غیرقابلتغییر سرطان پستان
بعضی عوامل در اختیار فرد نیستند و نمیتوان آنها را تغییر داد. بااینحال، آگاهی از آنها میتواند به تدوین برنامه مراقبتی دقیقتر کمک کند.
افزایش سن
احتمال ابتلا به سرطان پستان با افزایش سن بیشتر میشود. سلولها در طول زندگی بارها تقسیم میشوند و بهتدریج ممکن است تغییرات بیشتری در DNA آنها جمع شود. همچنین توانایی بدن برای ترمیم بعضی آسیبهای سلولی با افزایش سن کاهش پیدا میکند.
سرطان پستان میتواند در هر سنی پس از بلوغ رخ دهد، اما میزان ابتلا در دهههای بالاتر زندگی افزایش مییابد. به همین دلیل، زنان بالای ۵۰ سال یکی از گروههای اصلی برنامههای غربالگری سرطان پستان محسوب میشوند.
بااینحال، رسیدن به یک سن مشخص به معنای آغاز ناگهانی خطر نیست. محاسبه خطر بهتر است پیش از رسیدن به سن غربالگری معمول انجام شود تا سابقه خانوادگی و عوامل پرخطر زودتر شناسایی شوند.
زن بودن
حدود ۹۹ درصد موارد سرطان پستان در زنان رخ میدهد و حدود ۰٫۵ تا یک درصد موارد در مردان تشخیص داده میشود. تفاوت در میزان بافت پستان و تأثیر هورمونها از دلایل اصلی شیوع بیشتر بیماری در زنان است.
با وجود شیوع بسیار کمتر در مردان، توده یا تغییر غیرعادی پستان در مردان نیز باید بررسی شود.
سابقه خانوادگی سرطان پستان
ابتلای بستگان درجهیک، یعنی مادر، خواهر، دختر یا پدر، میتواند احتمال سرطان پستان را افزایش دهد. اهمیت سابقه خانوادگی در شرایط زیر بیشتر میشود:
- چند نفر از اعضای یک خانواده به سرطان پستان مبتلا شده باشند.
- بیماری در سن پایین تشخیص داده شده باشد.
- سرطان در هر دو پستان رخ داده باشد.
- در خانواده سابقه سرطان تخمدان وجود داشته باشد.
- یک مرد خانواده به سرطان پستان مبتلا شده باشد.
- مواردی از سرطان لوزالمعده یا سرطان پروستات پرخطر در خانواده وجود داشته باشد.
سابقه خانوادگی باید هم از طرف مادر و هم از طرف پدر بررسی شود. ژنهای مرتبط با سرطان میتوانند از هر یک از والدین به ارث برسند؛ بنابراین این باور که فقط سابقه خانوادگی مادری اهمیت دارد، نادرست است.
در عین حال، بیشتر زنان مبتلا به سرطان پستان سابقه خانوادگی شناختهشدهای ندارند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود ۸۰ درصد سرطانهای پستان در زنانی ایجاد میشوند که بهجز زن بودن و سن، عامل خطر مشخص دیگری ندارند.
تغییرات ژنتیکی ارثی
بعضی افراد با یک تغییر بیماریزا در ژنهای مرتبط با ترمیم DNA متولد میشوند. شناختهشدهترین این ژنها BRCA1 و BRCA2 هستند، اما ژنهای دیگری مانند PALB2، CHEK2، ATM، TP53 و PTEN نیز میتوانند با افزایش خطر سرطان پستان ارتباط داشته باشند.
بر اساس اطلاعات مؤسسه ملی سرطان آمریکا، بیش از ۶۰ درصد زنانی که یک تغییر بیماریزای ارثی در BRCA1 یا BRCA2 دارند، ممکن است در طول زندگی به سرطان پستان مبتلا شوند. این عدد برای همه خانوادهها و همه تغییرات ژنتیکی یکسان نیست.
بهارثبردن یک تغییر ژنتیکی به معنای ابتلای حتمی نیست؛ بلکه نشان میدهد احتمال ابتلا بیشتر از میانگین جمعیت است.
آزمایش ژنتیک نیز یک آزمایش عمومی برای همه زنان نیست. تصمیم درباره انجام آن بهتر است پس از بررسی الگوی سرطان در خانواده و مشاوره ژنتیک گرفته شود. انجام آزمایش بدون مشاوره ممکن است به برداشت اشتباه از نتایج منفی، مثبت یا نامشخص منجر شود.
سابقه شخصی سرطان پستان
زنی که پیشتر در یک پستان به سرطان مبتلا شده است، نسبت به جمعیت عمومی احتمال بیشتری برای ابتلای دوباره در همان پستان یا پستان مقابل دارد.
این موضوع به معنای بازگشت قطعی بیماری نیست، اما پیگیریهای پزشکی و تصویربرداریهای توصیهشده پس از درمان باید منظم ادامه پیدا کنند.
برخی تغییرات غیرسرطانی پستان
بیشتر بیماریهای خوشخیم پستان خطر سرطان را افزایش نمیدهند. بااینحال، بعضی یافتههای نمونهبرداری مانند هیپرپلازی آتیپیک مجرایی، هیپرپلازی آتیپیک لوبولار و کارسینوم لوبولار درجا میتوانند با افزایش احتمال ابتلا در آینده همراه باشند.
افرادی که چنین نتایجی در گزارش آسیبشناسی خود دارند ممکن است به برنامه مراقبتی و غربالگری متفاوتی نیاز داشته باشند.
تراکم بالای بافت پستان
تراکم پستان به نسبت بافت غدهای و فیبری در برابر بافت چربی گفته میشود و تنها با ماموگرافی مشخص میشود. پستان متراکم یک بیماری یا وضعیت غیرطبیعی محسوب نمیشود؛ اما از دو جهت اهمیت دارد:
- تراکم بالا با افزایش احتمال سرطان پستان ارتباط دارد.
- بافت متراکم میتواند مشاهده بعضی تودهها را در ماموگرافی دشوارتر کند.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا تأکید میکند که تصمیم درباره تصویربرداری تکمیلی نباید فقط بر اساس تراکم پستان گرفته شود. سن، سابقه خانوادگی، یافتههای قبلی و مجموع خطر فرد نیز باید در نظر گرفته شود.
سابقه پرتودرمانی در سنین پایین
دریافت پرتودرمانی در ناحیه قفسه بدن، بهویژه در سنین پایین و برای درمان بیماریهایی مانند بعضی لنفومها، میتواند احتمال سرطان پستان را در سالهای بعد افزایش دهد.
این موضوع با پرتوهای کممقدار ماموگرافی یکسان نیست. میزان پرتو، محل تابش، سن فرد و تعداد جلسات در این مقایسه تفاوت اساسی ایجاد میکنند.
افرادی که پیش از ۳۰ سالگی پرتودرمانی این ناحیه را دریافت کردهاند ممکن است به غربالگری زودتر یا روشهای تکمیلی مانند MRI نیاز داشته باشند.
عوامل هورمونی و باروری
رشد طبیعی بافت پستان تحتتأثیر هورمونهایی مانند استروژن و پروژسترون قرار دارد. قرارگرفتن طولانیتر بافت پستان در معرض این هورمونها میتواند با افزایش احتمال بعضی انواع سرطان پستان ارتباط داشته باشد.
عوامل مرتبط عبارتاند از:
- شروع قاعدگی در سن پایینتر
- یائسگی در سن بالاتر
- نداشتن بارداری کامل
- سن بالاتر هنگام نخستین زایمان
- شیردهینکردن پس از زایمان
این عوامل نباید به ابزاری برای سرزنش زنان تبدیل شوند. تصمیم درباره ازدواج، بارداری، زمان فرزندآوری و شیردهی به شرایط پزشکی، خانوادگی، اقتصادی و شخصی متعددی وابسته است. هیچکس نباید صرفاً برای کاهش احتمال سرطان، برای بارداری تحت فشار قرار گیرد.
این اطلاعات فقط در کنار سایر دادهها و برای محاسبه دقیقتر خطر استفاده میشوند.
آیا شیردهی احتمال سرطان پستان را کاهش میدهد؟
مطالعات جمعیتی نشان دادهاند شیردهی با کاهش نسبی احتمال ابتلا به سرطان پستان ارتباط دارد. یکی از توضیحات احتمالی این است که در دوران شیردهی تعداد چرخههای قاعدگی و میزان مواجهه با بعضی هورمونها کاهش پیدا میکند.
این اثر محافظتی مطلق نیست. زنی که شیردهی داشته همچنان ممکن است به سرطان پستان مبتلا شود و زنی که نتوانسته یا نخواسته شیردهی داشته باشد نیز نباید بابت این تصمیم احساس گناه کند.
درمان هورمونی یائسگی و سرطان پستان
درمان هورمونی میتواند برای کاهش برخی علائم یائسگی مفید باشد، اما نوع دارو، ترکیب هورمونی، مدت مصرف، سن شروع درمان و سابقه پزشکی فرد اهمیت دارند.
شواهد بهویژه درباره مصرف ترکیبی استروژن و پروژستین نشان دادهاند که استفاده طولانیمدت میتواند احتمال سرطان پستان را افزایش دهد. این درمان همچنین ممکن است تراکم پستان را بیشتر کند و بررسی ماموگرافی را دشوارتر سازد.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا توصیه میکند فواید و زیانهای درمان هورمونی برای هر فرد جداگانه بررسی شود. مصرف این داروها نباید بدون نظر پزشک آغاز، تمدید یا قطع شود.
درمان هورمونی یائسگی با هورموندرمانی سرطان پستان تفاوت دارد. هورموندرمانی سرطان برای مهار اثر هورمونها بر سلولهای سرطانی به کار میرود، درحالیکه درمان هورمونی یائسگی برای کاهش علائم یائسگی تجویز میشود.
قرصهای جلوگیری از بارداری و احتمال سرطان پستان
برخی پژوهشها افزایش اندکی در احتمال سرطان پستان در مصرفکنندگان فعلی یا اخیر روشهای هورمونی جلوگیری از بارداری گزارش کردهاند، اما نتایج همه مطالعات یکسان نیست و خطر مطلق برای بسیاری از زنان همچنان پایین است.
از سوی دیگر، این داروها میتوانند احتمال بعضی سرطانهای دیگر، از جمله سرطان تخمدان و پوشش داخلی رحم، را کاهش دهند. بنابراین نمیتوان فقط بر اساس یک خطر احتمالی درباره مصرف یا قطع آنها تصمیم گرفت.
نوع دارو، سن، مدت مصرف، سابقه خانوادگی و وضعیت سلامت فرد باید با پزشک بررسی شود.
عوامل خطر قابلتغییر سرطان پستان
هیچ تغییر رفتاری نمیتواند احتمال سرطان پستان را به صفر برساند؛ اما اصلاح بعضی عوامل میتواند خطر را کاهش دهد و همزمان برای سلامت قلب، استخوانها و عملکرد عمومی بدن مفید باشد.
مصرف الکل
ارتباط میان مصرف الکل و افزایش احتمال سرطان پستان از نظر علمی تأیید شده است. هرچه میزان مصرف بیشتر باشد، خطر نیز افزایش پیدا میکند و حتی مقادیر کم با افزایش جزئی احتمال بیماری ارتباط دارند.
الکل میتواند از طریق تولید مواد سرطانزا هنگام تجزیه در بدن، افزایش بعضی هورمونها و اختلال در مسیرهای ترمیم سلولی اثر بگذارد. آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان الکل را یکی از عوامل اثباتشده سرطان پستان معرفی کرده است.
کمتحرکی
فعالیت بدنی منظم با کاهش احتمال سرطان پستان، بهویژه پس از یائسگی، ارتباط دارد. فعالیت بدنی میتواند به تنظیم هورمونها، کاهش التهاب، بهبود حساسیت به انسولین و حفظ سلامت عمومی کمک کند.
لازم نیست همه افراد ورزش سنگین انجام دهند. نوع و شدت فعالیت باید با سن، توانایی بدنی، بیماریهای زمینهای و نظر پزشک هماهنگ باشد. استمرار فعالیتهای قابلانجام، مانند پیادهروی یا تمرینهای مناسب سن، معمولاً از برنامههای شدید و کوتاهمدت مفیدتر است.
افزایش چربی بدن پس از یائسگی
پس از یائسگی، بافت چربی به یکی از منابع تولید استروژن تبدیل میشود. افزایش بیش از اندازه بافت چربی میتواند میزان برخی هورمونها، التهاب و مقاومت به انسولین را تغییر دهد و با افزایش احتمال سرطان پستان پس از یائسگی همراه باشد.
این ارتباط به معنای ابتلای قطعی افراد دارای اضافهوزن نیست و نباید به برچسبزنی یا سرزنش منجر شود. هدف، حفظ سلامت متابولیک و پیشگیری از افزایش وزن در بزرگسالی از طریق تغذیه متعادل، فعالیت بدنی و دریافت مراقبت پزشکی متناسب است، نه رژیمهای سخت یا کاهش وزن سریع.
صندوق جهانی پژوهش سرطان شواهد ارتباط افزایش چربی بدن با سرطان پستان پس از یائسگی را قانعکننده ارزیابی کرده است.
مصرف دخانیات
دخانیات با چندین نوع سرطان ارتباط قطعی دارد و سازمان جهانی بهداشت آن را در میان عوامل افزایشدهنده خطر سرطان پستان نیز قرار داده است. آثار مصرف دخانیات به سرطان محدود نیست و بیماریهای قلبی، تنفسی و عروقی را نیز افزایش میدهد.
پرهیز از دخانیات و دود آن یکی از اقدامات مهم برای سلامت عمومی و کاهش مجموعهای از خطرهای قابلپیشگیری است.
آیا تغذیه نامناسب علت مستقیم سرطان پستان است؟
هیچ ماده غذایی بهتنهایی علت قطعی سرطان پستان نیست و هیچ خوراکی نیز نمیتواند بهتنهایی از بیماری جلوگیری کند.
الگوی کلی تغذیه از طریق اثر بر وزن، سوختوساز بدن، التهاب و سلامت عمومی اهمیت دارد. مصرف متعادل سبزیها، میوهها، حبوبات، غلات کامل و منابع مناسب پروتئین میتواند بخشی از سبک زندگی سالم باشد، اما نباید با ادعاهایی مانند «غذای ضدسرطان» یا «پاکسازی بدن از سلولهای سرطانی» همراه شود.
همچنین شواهد علمی نشان نمیدهند که حذف کامل قند میتواند سرطان پستان را درمان کند یا از ایجاد آن جلوگیری کند. این موضوع در بخش باورهای نادرست با جزئیات بررسی خواهد شد.
خطر نسبی با خطر مطلق چه تفاوتی دارد؟
در خبرهای پزشکی گاهی گفته میشود یک عامل، احتمال بیماری را برای مثال ۲۰ درصد افزایش میدهد. این عبارت معمولاً به «افزایش نسبی» اشاره دارد و به معنای افزایش ۲۰ واحد درصدی نیست.
اگر احتمال پایه یک بیماری در یک بازه زمانی ۲ درصد باشد، افزایش نسبی ۲۰ درصدی آن را به حدود ۲٫۴ درصد میرساند، نه ۲۲ درصد.
برای تصمیمگیری پزشکی باید خطر مطلق، سن، مدت مواجهه، وضعیت سلامت و سایر عوامل فرد نیز بررسی شوند. تیترهای خبری که فقط درصد نسبی را بیان میکنند ممکن است اثر یک عامل را بزرگتر از واقعیت نشان دهند.
محاسبه خطر سرطان پستان چگونه انجام میشود؟
محاسبه خطر با کنار هم قرار دادن اطلاعات مختلف انجام میشود؛ از جمله:
- سن
- سابقه خانوادگی
- سابقه نمونهبرداری و بیماریهای پستان
- سن شروع قاعدگی و یائسگی
- سابقه بارداری و زایمان
- وضعیت هورمونی
- برخی عوامل سبک زندگی
- تراکم پستان، در مدلهایی که این اطلاعات را در نظر میگیرند
خروجی این محاسبه، احتمال آماری ابتلا در یک بازه زمانی مشخص است. این عدد تشخیص سرطان نیست و نمیتواند وقوع یا عدم وقوع بیماری را تضمین کند.
نسل ریشه پیشتر در مطلب چرا ارزیابی خطر سرطان پستان باید پیش از ۵۰ سالگی آغاز شود؟ اهمیت این ارزیابی را توضیح داده است.
سامانه محاسبه خطر ابتلا به سرطان پستان، بر اساس یک مدل علمی بومیسازیشده در پژوهشگاه ملی سرطان جهاد دانشگاهی، اطلاعات فرد را در چهار بخش بررسی میکند. پس از تکمیل پرسشنامه، درصد خطر و توصیه متناسب ارائه میشود و نتیجه به تأیید پزشک میرسد.
این سامانه برای افراد بدون علامت و از ۲۵ سالگی به بعد طراحی شده است. اگر فرد توده، ترشح، تغییر شکل، تغییر پوست یا درد ماندگار دارد، باید مستقیماً به پزشک مراجعه کند و منتظر نتیجه محاسبه آنلاین نماند.
آیا میتوان از سرطان پستان کاملاً پیشگیری کرد؟
خیر. هیچ روش شناختهشدهای نمیتواند از همه موارد سرطان پستان جلوگیری کند؛ زیرا بسیاری از عوامل مؤثر، مانند سن، ژنتیک و اتفاقهای تصادفی سلولی، قابلتغییر نیستند.
عبارت دقیقتر «کاهش خطر» است، نه «پیشگیری قطعی». فعالیت بدنی متناسب، پرهیز از دخانیات و الکل، توجه به سلامت متابولیک، مصرف آگاهانه داروهای هورمونی و شرکت در برنامه غربالگری مناسب میتوانند احتمال بیماری یا تشخیص دیرهنگام آن را کاهش دهند.
تشخیص سرطان پستان؛ از غربالگری تا نمونهبرداری
سرطان پستان را نمیتوان فقط با لمس توده، مشاهده علائم، نتیجه یک ابزار آنلاین یا حتی یک تصویر ماموگرافی بهطور قطعی تشخیص داد. تشخیص معمولاً طی چند مرحله انجام میشود و ممکن است شامل معاینه، تصویربرداری و در نهایت نمونهبرداری باشد.
یکی از مهمترین نکات در این مسیر، تفاوت میان «غربالگری» و «تشخیص» است. غربالگری برای زنانی انجام میشود که علامتی ندارند، اما بررسی تشخیصی زمانی آغاز میشود که علامتی وجود داشته باشد یا نتیجه غربالگری غیرطبیعی گزارش شود.
تفاوت غربالگری با تشخیص زودهنگام سرطان پستان چیست؟
این دو اصطلاح گاهی بهجای یکدیگر استفاده میشوند، اما یکسان نیستند.
غربالگری سرطان پستان
غربالگری برای افراد ظاهراً سالم و بدون علامت انجام میشود. هدف آن شناسایی تغییرات پستان پیش از ایجاد توده قابللمس یا سایر نشانههاست.
ماموگرافی مهمترین روش غربالگری سرطان پستان است. محاسبه خطر نیز کمک میکند مشخص شود یک زن باید غربالگری را در چه سنی، با چه فاصلهای و با کدام روش آغاز کند.
تشخیص زودهنگام
تشخیص زودهنگام به معنای شناخت علائم، مراجعه بهموقع، انجام بررسیهای لازم و جلوگیری از تأخیر در تشخیص است.
برای مثال، زنی که توده جدیدی احساس کرده است، به غربالگری معمول نیاز ندارد؛ بلکه باید وارد مسیر تشخیصی شود. ممکن است برای او ماموگرافی تشخیصی، سونوگرافی یا نمونهبرداری درخواست شود.
سازمان جهانی بهداشت غربالگری زنان بدون علامت و تشخیص بهموقع زنان دارای علامت را دو بخش مکمل برنامه شناسایی زودهنگام سرطان پستان میداند.
ماموگرافی پستان چیست؟
ماموگرافی نوعی تصویربرداری با مقدار کمی پرتو ایکس است که تصاویر دقیقی از بافت پستان تهیه میکند. این روش میتواند برخی تودهها، رسوبات ریز کلسیم و تغییرات بافتی را پیش از آنکه با دست قابللمس باشند، نشان دهد.
در زمان تصویربرداری، پستان برای چند ثانیه میان دو صفحه دستگاه قرار میگیرد و فشرده میشود. این فشردهسازی بافت را بازتر میکند، وضوح تصویر را افزایش میدهد و میزان پرتو لازم را کاهش میدهد.
احساس فشار یا ناراحتی هنگام ماموگرافی طبیعی است و شدت آن در افراد مختلف تفاوت دارد. درد شدید و طولانیمدت معمول نیست و در صورت بروز باید به کارشناس تصویربرداری اطلاع داده شود.
تفاوت ماموگرافی غربالگری و ماموگرافی تشخیصی
هر دو روش با دستگاه ماموگرافی انجام میشوند، اما هدف و تعداد تصاویر آنها متفاوت است.
ماموگرافی غربالگری
ماموگرافی غربالگری برای زنانی انجام میشود که توده، ترشح یا علامت مشکوکی ندارند. معمولاً از هر پستان تصاویر استاندارد گرفته میشود تا تغییرات احتمالی پیش از ایجاد علائم شناسایی شوند.
ماموگرافی تشخیصی
ماموگرافی تشخیصی در شرایط زیر انجام میشود:
- وجود توده یا تغییر مشکوک در پستان
- ترشح غیرعادی از نوک پستان
- تغییر پوست یا شکل پستان
- درد موضعی و ماندگار
- مشاهده یک یافته غیرطبیعی در ماموگرافی غربالگری
- نیاز به بررسی دقیقتر ناحیهای مشخص
در ماموگرافی تشخیصی معمولاً تصاویر بیشتر و از زوایای متفاوت گرفته میشود. ممکن است بزرگنمایی یا فشردهسازی موضعی نیز برای بررسی بهتر یک ناحیه انجام شود.
درخواست ماموگرافی تشخیصی به معنای ابتلای قطعی به سرطان نیست. هدف آن مشخصکردن ماهیت یافتهای است که در معاینه یا تصویر قبلی دیده شده است.
ماموگرافی پستان را از چه سنی شروع کنیم؟
برای همه زنان جهان یک سن آغاز کاملاً یکسان وجود ندارد. توصیههای غربالگری با توجه به میزان خطر فرد، سیاستهای نظام سلامت، امکانات کشور و ارزیابی فواید و زیانها متفاوتاند.
سازمان جهانی بهداشت در برنامههای جمعیتی معمولاً ماموگرافی زنان ۵۰ تا ۶۹ ساله را مورد توجه قرار میدهد. در مقابل، کارگروه خدمات پیشگیرانه آمریکا در راهنمای سال ۲۰۲۴، ماموگرافی هر دو سال یکبار را برای زنان ۴۰ تا ۷۴ سال با خطر معمول توصیه کرده است.
این تفاوت نشان میدهد که نمیتوان یک توصیه خارجی را بدون توجه به شرایط فردی و نظام سلامت، برای همه زنان ایران نسخه واحد دانست.
زمان شروع و فاصله ماموگرافی باید بر اساس موارد زیر تعیین شود:
- سن
- میزان خطر محاسبهشده
- سابقه خانوادگی
- وجود تغییر ژنتیکی بیماریزا
- سابقه سرطان یا ضایعات پرخطر پستان
- سابقه پرتودرمانی در سن پایین
- تراکم بافت پستان
- نتایج ماموگرافیهای قبلی
- وضعیت عمومی سلامت
نسل ریشه در مطلب ماموگرافی را از چه سنی شروع کنیم؟ تفاوت میان توصیههای علمی را با جزئیات بیشتری بررسی کرده است.
آیا همه زنان باید برنامه غربالگری یکسانی داشته باشند؟
خیر. برنامه غربالگری باید با سطح خطر هماهنگ باشد.
زنان با خطر معمول
زنانی که سابقه خانوادگی قوی، تغییر ژنتیکی پرخطر، سابقه پرتودرمانی در سن پایین یا ضایعه پرخطر قبلی ندارند، معمولاً در گروه خطر معمول قرار میگیرند. برای این افراد ماموگرافی روش اصلی غربالگری است.
زنان با خطر بیشتر از معمول
ممکن است پزشک برای زنانی که مجموعهای از عوامل خطر دارند، غربالگری را زودتر آغاز کند یا فاصله میان بررسیها را تغییر دهد.
زنان با خطر بسیار بالا
افراد دارای تغییر بیماریزای BRCA1، BRCA2 یا بعضی ژنهای دیگر، سابقه خانوادگی بسیار قوی یا سابقه پرتودرمانی در سن پایین ممکن است به برنامه ویژهای شامل ماموگرافی و MRI نیاز داشته باشند.
به همین دلیل، محاسبه خطر باید پیش از تعیین برنامه غربالگری انجام شود، نه پس از رسیدن فرد به سن ثابت و ازپیشتعیینشده.
سونوگرافی پستان چه کاربردی دارد؟
سونوگرافی با استفاده از امواج صوتی از بافت پستان تصویر تهیه میکند و پرتو یونساز ندارد. این روش میتواند به تشخیص تفاوت میان یک کیست پر از مایع و یک توده جامد کمک کند.
سونوگرافی در موارد زیر کاربرد دارد:
- بررسی توده قابللمس
- ارزیابی یافته مشاهدهشده در ماموگرافی
- بررسی بعضی تغییرات در بافت متراکم
- هدایت سوزن هنگام نمونهبرداری
- ارزیابی غدد لنفاوی زیر بغل
اما سونوگرافی معمولاً جایگزین ماموگرافی غربالگری نیست. بعضی تغییرات مهم، بهویژه رسوبات بسیار ریز کلسیم، ممکن است در ماموگرافی بهتر دیده شوند.
بنابراین نتیجه طبیعی سونوگرافی لزوماً نمیتواند یافته مشکوک ماموگرافی یا یک علامت ماندگار را رد کند.
MRI پستان چه زمانی لازم است؟
MRI پستان با استفاده از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی تصاویر دقیقتری تهیه میکند و از پرتو ایکس استفاده نمیکند. در بسیاری از موارد، ماده حاجب نیز برای بهتر دیدهشدن بافتها تزریق میشود.
MRI ممکن است در شرایط زیر به کار رود:
- غربالگری زنان دارای خطر بسیار بالا
- بررسی وسعت بیماری پس از تشخیص
- ارزیابی بعضی یافتههای نامشخص
- بررسی نشت یا پارگی احتمالی پروتز
- ارزیابی پاسخ تومور به درمان پیش از جراحی
- بررسی برخی شرایط خاص که تصویربرداریهای دیگر کافی نیستند
MRI حساسیت بالایی دارد، اما ممکن است تغییرات خوشخیم زیادی را نیز مشکوک نشان دهد و به بررسی یا نمونهبرداریهای بیشتر منجر شود. به همین دلیل، معمولاً برای غربالگری همه زنان با خطر معمول توصیه نمیشود.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا MRI را در زنان پرخطر بهعنوان روش مکمل ماموگرافی معرفی میکند، نه جایگزین آن.
ماموگرافی سهبعدی یا توموسنتز چیست؟
در ماموگرافی سهبعدی، دستگاه تصاویر متعددی از زوایای مختلف تهیه میکند و رایانه آنها را به برشهای نازک تصویری تبدیل میکند. این روش «توموسنتز دیجیتال پستان» نیز نامیده میشود.
ماموگرافی سهبعدی میتواند همپوشانی بافتها را کاهش دهد و در برخی زنان به مشاهده بهتر تودهها کمک کند. بااینحال، دسترسی، هزینه و میزان کاربرد آن در همه مراکز یکسان نیست.
بر اساس اطلاعات مؤسسه ملی سرطان آمریکا، توموسنتز همراه با ماموگرافی استاندارد میتواند بعضی تومورها را بهتر پیدا کند؛ اما بررسیها درباره میزان اثر آن بر کاهش مرگومیر در مقایسه با ماموگرافی معمول همچنان ادامه دارد.
عدد BI-RADS در جواب ماموگرافی یعنی چه؟
BI-RADS یک نظام استاندارد برای گزارش نتایج تصویربرداری پستان است. این عدد، مرحله سرطان را نشان نمیدهد و بهتنهایی تشخیص قطعی نیست. هدف آن مشخصکردن میزان نگرانی و اقدام بعدی است.
BI-RADS صفر
بررسی کامل نشده است و به تصاویر قبلی یا تصویربرداری تکمیلی نیاز وجود دارد. عدد صفر به معنای سرطان نیست.
BI-RADS یک
یافته غیرطبیعی دیده نشده و نتیجه منفی است. غربالگری معمول بر اساس برنامه ادامه پیدا میکند.
BI-RADS دو
یک یافته خوشخیم مانند بعضی کیستها یا رسوبات خوشخیم دیده شده است. غربالگری معمول ادامه مییابد.
BI-RADS سه
یافته به احتمال بسیار زیاد خوشخیم است، اما معمولاً تصویربرداری در فاصله کوتاهتر، برای مثال شش ماه بعد، توصیه میشود تا ثابتبودن آن تأیید شود.
BI-RADS چهار
یافته مشکوک است و ممکن است نمونهبرداری توصیه شود. این گروه دامنه گستردهای دارد و میتواند به زیرگروههای 4A، 4B و 4C تقسیم شود. BI-RADS چهار به معنای قطعیبودن سرطان نیست.
BI-RADS پنج
یافته از نظر تصویری احتمال بالایی برای بدخیمی دارد و نمونهبرداری ضروری است. بااینحال، تشخیص نهایی همچنان بر اساس نمونهبرداری انجام میشود.
BI-RADS شش
سرطان پیشتر با نمونهبرداری تأیید شده است و تصویربرداری برای ارزیابی یا برنامهریزی درمان انجام میشود.
جدول کامل این دستهبندی در راهنمای ماموگرافی مؤسسه ملی سرطان آمریکا منتشر شده است.
آیا نتیجه غیرطبیعی ماموگرافی یعنی سرطان پستان؟
خیر. بسیاری از زنانی که پس از ماموگرافی برای بررسی بیشتر فراخوانده میشوند، سرطان ندارند.
تصویربرداری تکمیلی ممکن است نشان دهد یافته مشاهدهشده ناشی از همپوشانی بافت، کیست، تغییر خوشخیم یا رسوبات بیخطر کلسیم بوده است.
پس از نتیجه غیرطبیعی ممکن است یکی از اقدامات زیر انجام شود:
- مقایسه با تصاویر ماموگرافی قبلی
- گرفتن تصاویر بیشتر یا بزرگنماییشده
- انجام سونوگرافی
- انجام MRI در موارد انتخابشده
- پیگیری تصویری در فاصله کوتاه
- نمونهبرداری از ناحیه مشکوک
پیگیری نتیجه غیرطبیعی اهمیت زیادی دارد. نه باید آن را تشخیص قطعی سرطان دانست و نه باید بررسی تکمیلی را به تعویق انداخت.
نمونهبرداری پستان چگونه سرطان را مشخص میکند؟
نمونهبرداری یا بیوپسی، برداشتن مقدار کمی از سلول یا بافت برای بررسی آزمایشگاهی است. اگر تصویربرداری یا معاینه یک ناحیه را مشکوک نشان دهد، ممکن است پزشک نمونهبرداری را توصیه کند.
روشهای مختلفی برای نمونهبرداری وجود دارد:
- نمونهبرداری با سوزن ظریف
- نمونهبرداری با سوزن ضخیم
- نمونهبرداری با هدایت سونوگرافی
- نمونهبرداری با هدایت ماموگرافی
- نمونهبرداری با هدایت MRI
- نمونهبرداری جراحی در موارد محدود
در بسیاری از تودههای مشکوک، نمونهبرداری با سوزن ضخیم اطلاعات کاملتری درباره ساختمان بافت فراهم میکند. انتخاب روش به محل ضایعه، شکل آن در تصویربرداری و نظر تیم پزشکی بستگی دارد.
نمونهبرداری به معنای گسترش سرطان در بدن نیست. این باور که ورود سوزن به توده باعث پخششدن سرطان میشود، پشتوانه علمی ندارد و در بخش باورهای نادرست بیشتر بررسی خواهد شد.
در گزارش آسیبشناسی چه اطلاعاتی بررسی میشود؟
متخصص آسیبشناسی نمونه بافت را زیر میکروسکوپ بررسی میکند. گزارش ممکن است به پرسشهای زیر پاسخ دهد:
- آیا سلول سرطانی وجود دارد؟
- سرطان درجا است یا تهاجمی؟
- نوع سرطان چیست؟
- درجه یا گرید تومور چقدر است؟
- گیرنده استروژن مثبت است یا منفی؟
- گیرنده پروژسترون مثبت است یا منفی؟
- وضعیت HER2 چگونه است؟
- شاخص تکثیر سلولی مانند Ki-۶۷ چه وضعیتی دارد؟
این اطلاعات فقط برای نامگذاری بیماری نیستند؛ بلکه در انتخاب درمان نقش مستقیم دارند. برای مثال، وجود گیرندههای هورمونی میتواند نشان دهد بیمار از درمان هورمونی سود میبرد و مثبتبودن HER2 امکان استفاده از درمانهای هدفمند مخصوص این گیرنده را مطرح میکند.
آیا آزمایش خون سرطان پستان را تشخیص میدهد؟
در حال حاضر یک آزمایش خون عمومی و قابلاعتماد برای غربالگری یا تشخیص قطعی سرطان پستان در افراد بدون علامت وجود ندارد.
برخی آزمایشهای خون ممکن است پس از تشخیص برای ارزیابی وضعیت عمومی بدن، عملکرد کبد و کلیه، آمادگی برای درمان یا پیگیری شرایط خاص درخواست شوند. نشانگرهای توموری نیز بهتنهایی برای تشخیص اولیه سرطان پستان مناسب نیستند.
نتیجه طبیعی آزمایش خون نمیتواند وجود سرطان پستان را رد کند و نتیجه غیرطبیعی نیز بهتنهایی بیماری را ثابت نمیکند.
محدودیتها و زیانهای احتمالی غربالگری چیست؟
غربالگری سرطان پستان میتواند به شناسایی زودتر بیماری و کاهش مرگومیر کمک کند، اما هیچ روش غربالگری کاملاً بینقص نیست.
محدودیتهای احتمالی عبارتاند از:
نتیجه مثبت کاذب
تصویربرداری مشکوک گزارش میشود، اما بررسیهای بعدی نشان میدهند سرطان وجود ندارد. این وضعیت میتواند نگرانی و آزمایشهای اضافی ایجاد کند.
نتیجه منفی کاذب
سرطان وجود دارد، اما در تصویر دیده نمیشود. این احتمال در بافتهای متراکم بیشتر است. به همین دلیل، علامت تازه را نباید فقط به دلیل ماموگرافی طبیعی نادیده گرفت.
تشخیص بیش از اندازه
گاهی غربالگری سرطانی را شناسایی میکند که ممکن بود در طول زندگی فرد رشد خطرناکی نداشته باشد. در زمان تشخیص همیشه نمیتوان با اطمینان پیشبینی کرد کدام تومور بیخطر باقی میماند.
مواجهه با پرتو
ماموگرافی از مقدار کمی پرتو استفاده میکند. احتمال آسیب ناشی از این میزان پرتو بسیار پایین است و در گروههای سنی توصیهشده، فواید غربالگری معمولاً از این خطر احتمالی بیشتر است.
غربالگری زنان بالای ۷۵ سال چگونه انجام میشود؟
برای زنان ۷۵ ساله و بالاتر، تصمیم درباره ادامه ماموگرافی باید فردیتر باشد. شواهد پژوهشی در این گروه سنی به اندازه گروههای جوانتر کامل نیست.
سن شناسنامهای بهتنهایی نباید معیار توقف غربالگری باشد. پزشک ممکن است وضعیت عمومی سلامت، امید به زندگی، بیماریهای زمینهای، توانایی انجام درمان در صورت تشخیص و ترجیح آگاهانه فرد را در نظر بگیرد.
زنی که از سلامت عمومی مناسبی برخوردار است ممکن است با نظر پزشک غربالگری را ادامه دهد؛ درحالیکه برای فردی با بیماریهای جدی دیگر، زیانها و فشار بررسیهای تکمیلی ممکن است از فواید احتمالی بیشتر باشد.
مسیر تشخیص سرطان پستان به زبان ساده
مسیر بررسی معمولاً به این شکل است:
- مشاهده علامت یا نتیجه غیرطبیعی غربالگری
- شرح حال و معاینه پزشکی
- ماموگرافی تشخیصی و یا سونوگرافی
- MRI در موارد انتخابشده
- نمونهبرداری از یافته مشکوک
- بررسی آسیبشناسی و گیرندههای تومور
- تعیین مرحله بیماری و طراحی برنامه درمان
همه افراد تمام این مراحل را طی نمیکنند. نوع بررسی به سن، علامت، نتیجه تصویربرداری و سطح خطر فرد بستگی دارد.
مهمترین اصل این است که نتیجه غیرطبیعی بهموقع پیگیری شود و در عین حال، هیچ یافته تصویری پیش از نمونهبرداری بهعنوان تشخیص قطعی سرطان در نظر گرفته نشود.
انواع و مراحل سرطان پستان؛ از گرید تومور تا روشهای درمان
سرطان پستان یک بیماری کاملاً یکسان نیست. دو زن ممکن است تودههایی با اندازه مشابه داشته باشند، اما نوع سلول سرطانی، سرعت رشد، گیرندههای تومور، میزان گسترش و پاسخ آنها به درمان متفاوت باشد.
به همین دلیل، انتخاب درمان تنها بر اساس اندازه توده انجام نمیشود. پزشکان اطلاعات حاصل از نمونهبرداری، مرحله بیماری، گرید تومور، وضعیت غدد لنفاوی، گیرندههای هورمونی، HER2، وضعیت سلامت عمومی و در بعضی موارد نتایج آزمایشهای ژنی تومور را در کنار یکدیگر قرار میدهند.
انواع سرطان پستان کداماند؟
سرطان پستان را میتوان بر اساس محل شروع، عبور یا عبورنکردن از محل اولیه و ویژگیهای زیستی سلولها دستهبندی کرد.
کارسینوم مجرایی درجا یا DCIS
در این وضعیت، سلولهای غیرطبیعی داخل مجاری شیری قرار دارند و هنوز وارد بافت اطراف نشدهاند. DCIS معمولاً بهعنوان سرطان پستان مرحله صفر شناخته میشود.
این وضعیت در زمان تشخیص به اندامهای دوردست گسترش پیدا نکرده است؛ اما بعضی موارد درماننشده میتوانند در آینده به سرطان تهاجمی تبدیل شوند. در حال حاضر نمیتوان با قطعیت مشخص کرد کدام DCIS پیشرفت خواهد کرد؛ بنابراین نوع درمان با توجه به گستردگی، گرید، سن و شرایط فرد تعیین میشود.
کارسینوم مجرایی تهاجمی
این نوع از سلولهای پوشاننده مجاری شیری آغاز میشود و از دیواره مجرا عبور میکند. کارسینوم مجرایی تهاجمی شایعترین نوع سرطان پستان است.
کلمه «تهاجمی» به این معناست که سلولها وارد بافت اطراف شدهاند؛ نه اینکه بیماری حتماً به اندامهای دوردست گسترش یافته یا درمانناپذیر است. بسیاری از این سرطانها در مراحل اولیه تشخیص داده میشوند.
کارسینوم لوبولار تهاجمی
این سرطان از لوبولها یا غدد تولیدکننده شیر آغاز میشود و سپس وارد بافت اطراف میشود. کارسینوم لوبولار ممکن است در تصویربرداری یا معاینه، الگوی متفاوتی نسبت به نوع مجرایی داشته باشد و گاهی در بیش از یک ناحیه یا هر دو پستان دیده شود.
سرطان پستان التهابی
سرطان پستان التهابی نوع نادرتری است که در آن سلولهای سرطانی عروق لنفاوی پوست را مسدود میکنند. بیماری ممکن است بدون توده مشخص و با تورم سریع، قرمزی، احساس سنگینی و ظاهر پوست پرتقالی دیده شود.
این نوع سرطان معمولاً سریعتر پیشرفت میکند و به بررسی و درمان فوری نیاز دارد. قرمزی و تورم پستان اغلب ناشی از عفونت است، اما اگر با درمان مناسب برطرف نشود یا بهسرعت گسترش پیدا کند، باید علت آن دقیقتر بررسی شود.
بیماری پاژه پستان
بیماری پاژه نوع نادری از سرطان است که پوست نوک پستان و هاله اطراف آن را درگیر میکند. ممکن است با پوستهریزی، خارش، قرمزی یا تغییر شکل نوک پستان همراه باشد و گاهی با اگزما اشتباه گرفته شود.
تغییر پوستی یکطرفه و ماندگار که به درمان معمول پاسخ نمیدهد، باید ارزیابی شود.
فهرست و توضیح انواع بیماری در صفحه علمی انواع سرطان پستان مؤسسه ملی سرطان آمریکا منتشر شده است.
گیرندههای سرطان پستان چه هستند؟
سلولهای سرطان پستان پس از نمونهبرداری از نظر چند نشانگر مهم بررسی میشوند. این نشانگرها اطلاعاتی درباره رفتار تومور و درمانهای مؤثر ارائه میکنند.
گیرنده استروژن و پروژسترون
بعضی سلولهای سرطانی گیرندههایی دارند که از هورمونهای استروژن یا پروژسترون پیام رشد دریافت میکنند. این تومورها «گیرنده هورمونی مثبت» نامیده میشوند.
درمانهای هورمونی میتوانند تولید هورمون یا اثر آن بر سلول سرطانی را کاهش دهند. گیرنده هورمونی مثبتبودن به معنای آن نیست که مصرف هورمون بهتنهایی سرطان را ایجاد کرده است.
HER2
HER2 پروتئینی است که در کنترل رشد سلول نقش دارد. بعضی سرطانهای پستان مقدار زیادی از این پروتئین تولید میکنند و HER2 مثبت نامیده میشوند.
این تومورها ممکن است سریعتر رشد کنند؛ اما داروهای هدفمند ضد HER2، درمان آنها را بهطور چشمگیری تغییر دادهاند. بنابراین HER2 مثبتبودن فقط یک نشانه نامطلوب نیست؛ بلکه هدف درمانی مشخصی نیز در اختیار پزشک قرار میدهد.
سرطان پستان سهگانه منفی
اگر سلول سرطانی گیرنده استروژن، گیرنده پروژسترون و افزایش HER2 نداشته باشد، سرطان «سهگانه منفی» نامیده میشود.
درمان هورمونی و داروهای متداول ضد HER2 برای این نوع مؤثر نیستند؛ اما شیمیدرمانی، بعضی درمانهای هدفمند و در شرایط مشخص ایمنیدرمانی میتوانند استفاده شوند. سهگانه منفی به معنای درمانناپذیربودن بیماری نیست.
شاخص Ki-۶۷
Ki-۶۷ پروتئینی است که در سلولهای در حال تقسیم دیده میشود. درصد بالاتر آن میتواند نشان دهد بخش بیشتری از سلولهای تومور در حال تکثیرند.
Ki-۶۷ بهتنهایی تعیینکننده درمان نیست و باید همراه با گرید، گیرندهها، HER2، مرحله و سایر اطلاعات تفسیر شود.
اطلاعات کامل این نشانگرها در راهنمای آزمایشهای زیستی سرطان پستان مؤسسه ملی سرطان آمریکا ارائه شده است.
تفاوت گرید و مرحله سرطان پستان چیست؟
گرید و مرحله دو مفهوم متفاوتاند که در جستوجوهای اینترنتی و حتی گفتوگوهای روزمره گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند.
گرید سرطان پستان
گرید نشان میدهد سلولهای تومور زیر میکروسکوپ تا چه اندازه با سلولهای طبیعی تفاوت دارند و با چه سرعتی ممکن است رشد کنند.
- گرید یک: سلولها شباهت بیشتری به سلول طبیعی دارند و معمولاً آهستهتر رشد میکنند.
- گرید دو: ویژگیها و سرعت رشد در حد میانی است.
- گرید سه: سلولها تفاوت بیشتری با سلول طبیعی دارند و معمولاً سریعتر تقسیم میشوند.
گرید سه به معنای مرحله سه نیست. ممکن است یک تومور کوچک و محدود، گرید سه داشته باشد یا توموری با گرید پایینتر در مرحله بالاتری تشخیص داده شود.
مرحله سرطان پستان
مرحله نشان میدهد سرطان چه اندازهای دارد، غدد لنفاوی را درگیر کرده است یا نه و آیا به بخشهای دورتر بدن رسیده است.
در نظام TNM سه موضوع بررسی میشود:
- T: اندازه و گسترش تومور اصلی
- N: وضعیت غدد لنفاوی نزدیک
- M: وجود یا نبود گسترش به اندامهای دوردست
در مرحلهبندی جدید، گرید و نشانگرهای ER، PR و HER2 نیز میتوانند در تعیین مرحله پیشآگهی نقش داشته باشند.
مراحل سرطان پستان از صفر تا چهار
مرحله صفر
سلولهای غیرطبیعی هنوز از مجرا خارج نشدهاند. DCIS نمونه اصلی مرحله صفر است.
مرحله یک
تومور معمولاً کوچک و محدود به پستان است یا مقدار بسیار کمی از سلولهای سرطانی در غدد لنفاوی نزدیک دیده میشود. بسیاری از سرطانهای این مرحله درمانپذیری بالایی دارند.
مرحله دو
تومور ممکن است بزرگتر شده باشد یا تعداد محدودی از غدد لنفاوی نزدیک را درگیر کرده باشد. مرحله دو همچنان میتواند با هدف درمان کامل درمان شود.
مرحله سه
بیماری در ناحیه پستان و بافتهای نزدیک پیشرفتهتر است و ممکن است غدد لنفاوی بیشتری، پوست پستان یا دیواره زیر آن را درگیر کرده باشد؛ اما گسترش دوردست تأیید نشده است.
مرحله سه نیز لزوماً درمانناپذیر نیست و معمولاً با ترکیبی از درمانهای دارویی، جراحی و پرتودرمانی درمان میشود.
مرحله چهار
در مرحله چهار، سلولهای سرطان پستان به اندامهای دوردست گسترش یافتهاند. به این وضعیت سرطان پستان متاستاتیک گفته میشود.
درمان مرحله چهار معمولاً با هدف کنترل بیماری، کاهش علائم، طولانیترکردن زندگی و حفظ کیفیت زندگی انجام میشود. درمانهای جدید باعث شدهاند بعضی بیماران سالها با بیماری کنترلشده زندگی کنند.
جزئیات مرحلهبندی در راهنمای بهروزشده مراحل سرطان پستان در دسترس است.
درمان سرطان پستان چگونه انتخاب میشود؟
هیچ نسخه درمانی یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد. برنامه درمان ممکن است بر اساس عوامل زیر متفاوت باشد:
- نوع سرطان
- مرحله و گرید
- اندازه و محل تومور
- وضعیت غدد لنفاوی
- گیرندههای هورمونی و HER2
- وضعیت یائسگی
- سن و سلامت عمومی
- بیماریهای زمینهای
- نتیجه بعضی آزمایشهای چندژنی
- پاسخ تومور به درمان اولیه
- ترجیحات آگاهانه بیمار
درمان سرطان پستان ممکن است موضعی یا سراسری باشد. جراحی و پرتودرمانی بیشتر روی ناحیه پستان و بافتهای نزدیک تمرکز دارند، اما داروهایی مانند شیمیدرمانی، درمان هورمونی و درمان هدفمند میتوانند در سراسر بدن اثر کنند.
درمان پیش از جراحی و درمان پس از جراحی سرطان پستان
درمان نئوادجوانت
اگر دارو پیش از جراحی داده شود، درمان نئوادجوانت نام دارد. هدف میتواند کوچککردن تومور، فراهمکردن امکان جراحی محدودتر یا مشاهده میزان پاسخ سرطان به دارو باشد.
درمان ادجوانت
درمانی که پس از جراحی برای ازبینبردن سلولهای احتمالی باقیمانده و کاهش احتمال بازگشت بیماری انجام میشود، درمان ادجوانت نام دارد.
این درمان ممکن است شامل پرتودرمانی، شیمیدرمانی، درمان هورمونی، درمان هدفمند یا ترکیبی از آنها باشد.
جراحی سرطان پستان
دو روش اصلی جراحی عبارتاند از جراحی حفظ پستان و برداشتن کامل پستان.
جراحی حفظ پستان
در این روش، تومور همراه با حاشیهای از بافت سالم اطراف برداشته میشود و بخش عمده پستان باقی میماند. این جراحی معمولاً با پرتودرمانی تکمیل میشود.
در بسیاری از سرطانهای مرحله اولیه، جراحی حفظ پستان همراه با پرتودرمانی میتواند از نظر کنترل بیماری نتیجهای همتراز با برداشتن کامل پستان داشته باشد. مناسببودن این روش به اندازه تومور، نسبت آن به اندازه پستان، تعداد نواحی درگیر و امکان انجام پرتودرمانی بستگی دارد.
برداشتن کامل پستان
در این جراحی، بیشتر یا تمام بافت پستان برداشته میشود. برداشتن کامل ممکن است به دلیل گستردگی بیماری، وجود چند ناحیه درگیر، محدودیت پرتودرمانی، خطر ژنتیکی بالا یا ترجیح آگاهانه بیمار انجام شود.
برداشتن کامل پستان همیشه به معنای بینیازی از پرتودرمانی یا دارودرمانی نیست. درمانهای بعدی بر اساس مرحله و ویژگیهای زیستی تومور تعیین میشوند.
بازسازی پستان
بازسازی میتواند همزمان با جراحی یا در زمان دیگری انجام شود. بعضی زنان نیز تصمیم میگیرند بازسازی انجام ندهند. هر دو انتخاب قابلاحتراماند و تصمیم باید پس از دریافت اطلاعات کافی درباره فواید، محدودیتها و شرایط پزشکی گرفته شود.
بررسی غدد لنفاوی زیر بغل
برای بررسی گسترش سرطان ممکن است غده لنفاوی نگهبان برداشته و آزمایش شود. غده نگهبان نخستین غده یا گروهی از غدد است که لنف ناحیه تومور به آنها میرسد.
اگر شرایط بیمار اجازه دهد، برداشت محدود غده نگهبان نسبت به تخلیه گسترده غدد لنفاوی عوارض کمتری دارد. امروزه برای بعضی بیماران مرحله اولیه میتوان از جراحی گستردهتر زیر بغل صرفنظر کرد.
نسل ریشه در مطلب امید تازه برای بعضی بیماران سرطان پستان؛ امکان صرفنظر از جراحی تهاجمی زیر بغل به پژوهشهای جدید در این زمینه پرداخته است.
پرتودرمانی سرطان پستان
پرتودرمانی با استفاده از انرژی پرقدرت، سلولهای سرطانی باقیمانده در ناحیه درمان را از بین میبرد یا رشد آنها را متوقف میکند.
این درمان اغلب پس از جراحی حفظ پستان انجام میشود و در بعضی بیماران پس از برداشتن کامل پستان نیز لازم است. تصمیم به پرتودرمانی به اندازه تومور، حاشیه جراحی، درگیری غدد لنفاوی و سایر عوامل بستگی دارد.
شیمیدرمانی سرطان پستان
شیمیدرمانی داروهایی را وارد جریان خون میکند که سلولهای در حال تقسیم را هدف قرار میدهند. این درمان ممکن است پیش یا پس از جراحی و در بیماری متاستاتیک استفاده شود.
همه بیماران سرطان پستان به شیمیدرمانی نیاز ندارند. احتمال استفاده از شیمیدرمانی در موارد زیر بیشتر است:
- تومور دارای ویژگیهای پرخطر باشد.
- غدد لنفاوی درگیر باشند.
- سرطان سهگانه منفی باشد.
- بعضی سرطانهای HER2 مثبت نیازمند ترکیب داروی هدفمند و شیمیدرمانی باشند.
- بیماری به بخشهای دیگر بدن گسترش یافته باشد.
- آزمایشهای ژنی تومور سود احتمالی شیمیدرمانی را نشان دهند.
در برخی سرطانهای مرحله اولیه، گیرنده هورمونی مثبت و HER2 منفی، آزمایشهای چندژنی میتوانند به تخمین احتمال بازگشت بیماری و فایده شیمیدرمانی کمک کنند.
در مطلب نسل ریشه با عنوان کدام بیماران سرطان پستان به شیمیدرمانی نیاز ندارند؟ این موضوع با جزئیات بیشتری بررسی شده است.
درمان هورمونی سرطان پستان
در سرطانهای گیرنده هورمونی مثبت، داروهای هورمونی میتوانند اثر استروژن بر سلول سرطانی را مهار کنند یا تولید آن را کاهش دهند.
نوع دارو به وضعیت یائسگی، سن، خطر بازگشت بیماری و شرایط پزشکی فرد بستگی دارد. درمان معمولاً چند سال ادامه پیدا میکند و کاملکردن دوره تجویزشده در کاهش احتمال بازگشت بیماری اهمیت دارد.
درمان هورمونی سرطان با درمان هورمونی علائم یائسگی متفاوت است و نباید این دو را با یکدیگر اشتباه گرفت.
درمان هدفمند
درمان هدفمند بر ویژگی مشخصی از سلول سرطانی تمرکز میکند. شناختهشدهترین نمونه، داروهای هدفمند برای سرطان HER2 مثبتاند.
داروهای هدفمند دیگری نیز برای بعضی تغییرات ژنتیکی، سرطانهای گیرنده هورمونی مثبت یا بیماری پیشرفته وجود دارند. پیش از انتخاب دارو ممکن است آزمایشهای زیستی یا ژنتیکی بیشتری روی تومور انجام شود.
ایمنیدرمانی
ایمنیدرمانی به سیستم ایمنی کمک میکند سلولهای سرطانی را بهتر شناسایی و مهار کند. این درمان برای همه انواع سرطان پستان کاربرد ندارد، اما در بعضی بیماران مبتلا به سرطان سهگانه منفی استفاده میشود.
انتخاب ایمنیدرمانی به مرحله بیماری، نشانگرهای تومور و درمانهای قبلی بستگی دارد.
سرطان پستان و درمانهای آن چه تغییراتی در بدن ایجاد میکنند؟
تغییرات بدن به نوع و مرحله بیماری، نوع درمان، مقدار دارو، سن و وضعیت عمومی فرد بستگی دارند. همه بیماران همه عوارض را تجربه نمیکنند و شدت عوارض نیز در افراد مختلف متفاوت است.
بر اساس راهنمای مؤسسه ملی سرطان آمریکا درباره عوارض درمان، بسیاری از عوارض با درمانهای حمایتی قابلکنترلاند. گزارش زودهنگام آنها به تیم درمان میتواند از شدیدترشدن مشکلات جلوگیری کند.
تغییرات جسمی ناشی از خود بیماری
سرطان پستان در مراحل اولیه ممکن است بهجز تغییر موضعی پستان هیچ تغییر عمومی در بدن ایجاد نکند. وجود انرژی کافی، اشتهای طبیعی و نداشتن درد، بیماری را رد نمیکند.
اگر تومور پیشرفت کند یا به بخشهای دیگر بدن برسد، بسته به محل درگیری ممکن است علائمی مانند موارد زیر ایجاد شود:
- خستگی مداوم
- کاهش توان انجام فعالیتهای روزانه
- تغییر اشتها یا وزن بدون علت مشخص
- درد ماندگار استخوان یا بخش دیگری از بدن
- سرفه یا تنگی نفس مداوم
- تورم دست
- سردرد یا علائم عصبی تازه
این علائم اختصاصی سرطان پستان نیستند و بیماریهای مختلفی میتوانند آنها را ایجاد کنند. بررسی پزشکی برای تعیین علت ضروری است.
تغییرات بدن پس از جراحی سرطان پستان
جراحی ممکن است تغییراتی کوتاهمدت یا ماندگار ایجاد کند؛ از جمله:
- درد، کشیدگی یا حساسیت محل جراحی
- تغییر شکل یا تقارن پستان
- باقیماندن جای جراحی
- بیحسی یا تغییر حس پوست
- محدودیت موقت حرکت شانه و دست
- احساس کشیدگی در زیر بغل
- تورم دست یا ناحیه نزدیک پستان
- تغییر تصویر ذهنی فرد از بدن خود
تمرینهای توانبخشی و فیزیوتراپی، در صورت تجویز تیم درمان، میتوانند به بازگشت دامنه حرکت و کاهش مشکلات عملکردی کمک کنند.
لنفادم پس از درمان سرطان پستان
لنفادم به تجمع مایع لنفاوی و ایجاد تورم گفته میشود. این عارضه ممکن است پس از برداشت غدد لنفاوی یا پرتودرمانی ناحیه زیر بغل ایجاد شود.
نشانههای اولیه میتوانند شامل احساس سنگینی، تورم، تنگشدن انگشتر یا آستین، کشیدگی پوست و کاهش انعطاف دست باشند. لنفادم ممکن است مدت کوتاهی پس از درمان یا حتی سالها بعد ظاهر شود.
برداشت تعداد بیشتری از غدد لنفاوی با احتمال بالاتر لنفادم همراه است. مؤسسه ملی سرطان آمریکا تأکید میکند که تشخیص و درمان زودهنگام میتواند به کنترل بهتر این عارضه کمک کند.
تورم تازه دست، زیر بغل یا ناحیه درمان باید به تیم پزشکی گزارش شود و نباید بدون ارزیابی، ماساژ یا درمان خودسرانه انجام شود.
تغییرات بدن در شیمیدرمانی سرطان پستان
داروهای شیمیدرمانی علاوه بر سلولهای سرطانی، میتوانند بر بعضی سلولهای سالمی که سریع تقسیم میشوند نیز اثر بگذارند. به همین دلیل ممکن است عوارض زیر ایجاد شوند:
ریزش مو
همه داروهای شیمیدرمانی باعث ریزش مو نمیشوند. شدت ریزش به نوع دارو و مقدار آن بستگی دارد و در بسیاری از موارد موها پس از پایان درمان دوباره رشد میکنند. رنگ یا حالت مو ممکن است در رشد مجدد موقتاً تغییر کند.
خستگی
خستگی مرتبط با سرطان با خستگی معمول تفاوت دارد و ممکن است با استراحت کامل برطرف نشود. کمخونی، اختلال خواب، فشار روانی، کاهش فعالیت و خود داروها میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
تهوع و تغییر اشتها
شدت تهوع در همه بیماران یکسان نیست و داروهای ضدتهوع میتوانند آن را تا حد زیادی کنترل کنند. تغییر حس چشایی، خشکی دهان یا زخمهای دهانی نیز ممکن است غذاخوردن را دشوار کند.
تغییر وزن
بعضی بیماران به دلیل کاهش اشتها یا مشکلات گوارشی وزن کم میکنند و بعضی دیگر به دلیل تغییر فعالیت، داروهای همراه، تغییرات هورمونی یا احتباس مایعات افزایش وزن را تجربه میکنند.
هدف مراقبت تغذیهای، حفظ توان بدن و دریافت مواد مغذی کافی است، نه پیروی از رژیمهای سخت یا حذف خودسرانه گروههای غذایی.
کاهش سلولهای خونی
شیمیدرمانی ممکن است تعداد گلبولهای سفید، قرمز یا پلاکتها را کاهش دهد. این تغییر میتواند احتمال عفونت، خستگی، خونریزی یا کبودی را بیشتر کند.
تب، لرز، تنگی نفس، خونریزی غیرعادی یا ضعف شدید در زمان شیمیدرمانی باید طبق دستور تیم درمان فوراً گزارش شود.
تغییر پوست و ناخن
خشکی، حساسیت، تیرگی پوست، شکنندگی ناخن یا تغییر رنگ ناخنها ممکن است رخ دهد. نوع تغییر به داروی مصرفی بستگی دارد.
آسیب عصبی محیطی
بعضی داروها میتوانند باعث گزگز، بیحسی، سوزش یا ضعف در دستها و پاها شوند. گزارش زودهنگام این علائم اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است پزشک برنامه دارویی را برای جلوگیری از آسیب بیشتر تنظیم کند.
تغییر تمرکز و حافظه
برخی بیماران در طول یا پس از درمان احساس میکنند تمرکز، سرعت پردازش ذهنی یا حافظه کوتاهمدت آنها کاهش یافته است. این وضعیت گاهی «مه ذهنی مرتبط با درمان» نامیده میشود و میتواند با خستگی، اضطراب، اختلال خواب و تغییرات هورمونی نیز ارتباط داشته باشد.
تغییر قاعدگی و علائم یائسگی
شیمیدرمانی ممکن است چرخه قاعدگی را نامنظم یا متوقف کند و علائمی مانند گرگرفتگی ایجاد کند. این تغییر در بعضی زنان موقت و در برخی دیگر ماندگار است.
تغییرات بدن در پرتودرمانی
عوارض پرتودرمانی معمولاً در ناحیه درمان بیشتر دیده میشوند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- خستگی
- قرمزی یا تیرهشدن پوست
- خشکی، خارش یا حساسیت پوست
- تورم یا احساس سنگینی پستان
- حساسیت و درد موضعی
- سفتترشدن تدریجی بافت
- تغییر جزئی اندازه یا شکل پستان
بسیاری از تغییرات پوستی پس از پایان درمان بهبود پیدا میکنند، اما برخی تغییرات بافتی ممکن است طولانیتر باقی بمانند. مشکلات قلبی، ریوی یا سرطان ثانویه از عوارض دیررس نادر پرتودرمانیاند و فناوریهای جدید تلاش میکنند میزان تابش به بافتهای سالم را کاهش دهند.
جزئیات این عوارض در راهنمای پرتودرمانی سرطان پستان توضیح داده شده است.
تغییرات ناشی از درمان هورمونی
کاهش اثر استروژن میتواند علائمی شبیه یائسگی ایجاد کند، از جمله:
- گرگرفتگی
- تعریق شبانه
- خشکی واژن
- تغییر میل جنسی
- درد یا خشکی مفاصل
- تغییر خواب
- کاهش تراکم استخوان با بعضی داروها
- افزایش احتمال لخته خون یا مشکلات پوشش داخلی رحم با بعضی داروهای دیگر
نوع عارضه به داروی مصرفی بستگی دارد. بیمار نباید به دلیل عوارض، دارو را خودسرانه قطع کند؛ زیرا تغییر دارو، تنظیم روش مصرف یا درمان حمایتی ممکن است مشکل را کاهش دهد.
تغییرات ناشی از درمان هدفمند و ایمنیدرمانی
عوارض درمانهای هدفمند بسته به نوع دارو متفاوتاند و میتوانند شامل خستگی، مشکلات پوستی، اسهال یا تغییر عملکرد قلب باشند. به همین دلیل، در بعضی درمانهای ضد HER2 عملکرد قلب در فاصلههای مشخص بررسی میشود.
ایمنیدرمانی ممکن است سیستم ایمنی را بیشازحد فعال کند و باعث التهاب در بعضی اندامها شود. علائم تازه یا غیرمعمول باید زود به تیم درمان اطلاع داده شوند.
تأثیر درمان بر تصویر بدنی و سلامت روان
تغییر شکل پستان، جای جراحی، ریزش مو، تغییر وزن، خستگی، علائم یائسگی و لنفادم فقط تغییرات جسمی نیستند. این تجربهها میتوانند اعتمادبهنفس، احساس زنانگی، روابط خانوادگی، حضور اجتماعی و تصویر ذهنی فرد از بدنش را تحتتأثیر قرار دهند.
احساس نگرانی، غم، خشم یا کاهش اعتمادبهنفس پس از تشخیص و درمان غیرعادی نیست. اما اگر این وضعیت ماندگار شود یا زندگی روزانه را مختل کند، دریافت حمایت روانشناختی بخشی از مراقبت پزشکی است، نه یک اقدام تجملی.
نسل ریشه در دو مطلب زیر به این موضوع پرداخته است:
- سرطان پستان و روان زنان؛ چرا حمایت روانشناختی بخشی از درمان است؟
- پس از جراحی سرطان پستان؛ اضطراب و افسردگی چه تغییری میکنند؟
آیا سرطان پستان کشنده است؟
سرطان پستان یک بیماری جدی است، اما نمیتوان برای همه بیماران یک احتمال مرگ یا یک پیشآگهی واحد اعلام کرد. نتیجه درمان به مرحله تشخیص، نوع تومور، گرید، گیرندهها، سن، سلامت عمومی، پاسخ به درمان و دسترسی به مراقبت کامل بستگی دارد.
آمار بقا درباره گروه بزرگی از بیماران در گذشته محاسبه میشود و سرنوشت یک فرد را پیشبینی نمیکند. درمانهای هدفمند، ایمنیدرمانی و انتخاب دقیقتر شیمیدرمانی نیز بهطور مداوم نتایج درمان را تغییر میدهند.
بر اساس توضیح مؤسسه ملی سرطان آمریکا درباره پیشآگهی سرطان پستان، مرحله بیماری فقط یکی از عوامل مؤثر بر نتیجه است و وضعیت نشانگرهای زیستی و پاسخ به درمان نیز باید در نظر گرفته شوند.
تشخیص در مراحل اولیه معمولاً با گزینههای درمانی بیشتر و احتمال موفقیت بالاتر همراه است. حتی در بیماری متاستاتیک نیز درمان میتواند رشد بیماری را برای مدتی کنترل و کیفیت زندگی را حفظ کند.
پیگیری پس از پایان درمان
پایان جراحی، شیمیدرمانی یا پرتودرمانی به معنای پایان مراقبت نیست. پیگیری ممکن است شامل معاینه، ماموگرافی پستان باقیمانده، بررسی عوارض دیررس، مراقبت از استخوان و قلب، توانبخشی و حمایت روانی باشد.
آزمایشها و تصویربرداریهای گسترده برای همه بیماران بدون علامت لازم نیستند و برنامه پیگیری بر اساس نوع بیماری و درمان تعیین میشود.
بعضی سلولهای سرطان پستان ممکن است برای مدت طولانی در وضعیت کمفعال باقی بمانند و بعدها دوباره فعال شوند. نسل ریشه در مطلب راز پنهانشدن سلولهای سرطان پستان در مغز استخوان به یکی از پژوهشهای جدید درباره خواب سلولی و بازگشت بیماری پرداخته است.
باورهای نادرست درباره سرطان پستان؛ از تفلون و پارازیت تا استرس و قند
اطلاعات نادرست درباره سرطان پستان فقط موجب نگرانی نمیشوند؛ گاهی باعث میشوند افراد عوامل خطر واقعی را نادیده بگیرند، از ماموگرافی یا نمونهبرداری بترسند یا بهجای درمان پزشکی به روشهای بیاثر روی بیاورند.
برای بررسی هر ادعا باید میان سه وضعیت تفاوت قائل شد:
- ردشده: پژوهشهای معتبر ارتباط مورد ادعا را تأیید نکردهاند.
- اثباتنشده: شواهد برای نتیجهگیری کافی نیستند.
- دارای شواهد محدود: احتمال ارتباط مطرح شده، اما هنوز علت قطعی یا میزان خطر مشخص نیست.
- عامل خطر شناختهشده: مجموعه شواهد علمی ارتباط را تأیید کردهاند.
وجود یک ماده در فهرست عوامل «احتمالاً سرطانزا» نیز به این معنا نیست که هر تماس روزمره با آن حتماً سرطان ایجاد میکند. مقدار، مدت و مسیر مواجهه در تعیین خطر واقعی اهمیت دارند.
باور اول: اگر در خانواده من سرطان پستان وجود ندارد، مبتلا نمیشوم
وضعیت علمی: نادرست
بیشتر زنان مبتلا به سرطان پستان سابقه خانوادگی شناختهشدهای ندارند. سابقه خانوادگی قوی میتواند احتمال ابتلا را افزایش دهد، اما نبود آن فرد را بدون خطر نمیکند.
افزایش سن، ویژگیهای بافت پستان، وضعیت هورمونی، سبک زندگی و تغییراتی که طی سالها در DNA سلولها ایجاد میشوند نیز در شکلگیری بیماری نقش دارند.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود ۸۰ درصد سرطانهای پستان در زنانی رخ میدهند که بهجز زن بودن و افزایش سن، عامل خطر مشخص دیگری ندارند.
باور دوم: پوشیدن سوتین فنردار یا تنگ باعث سرطان پستان میشود
وضعیت علمی: ردشده
این ادعا معمولاً با این توضیح مطرح میشود که فشار سوتین، جریان لنف را متوقف و مواد سمی را در پستان جمع میکند. چنین سازوکاری از نظر علمی تأیید نشده است.
یک مطالعه در سال ۲۰۱۴ با مشارکت پژوهشگران مرکز تحقیقات سرطان فرد هاچینسون و دانشگاه واشنگتن، ارتباطی میان سرطان پستان و پوشیدن سوتین، نوع آن، وجود فنر، سن شروع استفاده یا تعداد ساعتهای استفاده پیدا نکرد. نتیجه این پژوهش در مجله Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention منتشر شده است.
لباس بسیار تنگ ممکن است باعث فشار، ناراحتی یا تحریک پوست شود، اما شواهدی وجود ندارد که سرطان پستان ایجاد کند.
باور سوم: دئودورانت و ضدتعریق باعث سرطان پستان میشوند
وضعیت علمی: شواهد معتبر چنین ارتباطی را تأیید نمیکنند
نزدیکی محل استفاده ضدتعریق به پستان و وجود ترکیبات آلومینیومی، زمینه شکلگیری این نگرانی بوده است. بااینحال، مطالعات انسانی معتبر نشان ندادهاند که استفاده از دئودورانت یا ضدتعریق احتمال سرطان پستان را افزایش میدهد.
بر اساس جمعبندی مؤسسه ملی سرطان آمریکا، تاکنون مدرک علمی قابلاعتمادی که این محصولات را به سرطان پستان مرتبط کند وجود ندارد. وجود یک ماده در بافت تومور نیز بهتنهایی ثابت نمیکند همان ماده علت ایجاد تومور بوده است.
باور چهارم: ضربه، فشار یا ماساژ پستان باعث سرطان میشود
وضعیت علمی: نادرست
ضربه، فشار یا ماساژ باعث تبدیل سلول سالم به سلول سرطانی نمیشود. گاهی پس از آسیب، یک توده خوشخیم به نام نکروز چربی ایجاد میشود. همچنین ممکن است فرد پس از ضربه بیشتر آن ناحیه را لمس کند و تودهای را که از قبل وجود داشته است، متوجه شود.
مؤسسه تخصصی Breast Cancer Now نیز ضربه و فشار را علت سرطان پستان نمیداند.
بااینحال، تودهای که پس از ضربه احساس میشود باید بررسی شود؛ زیرا بدون تصویربرداری نمیتوان علت آن را تعیین کرد.
باور پنجم: مصرف قند، سلولهای سرطان پستان را تغذیه میکند
وضعیت علمی: برداشت ناقص و گمراهکننده
همه سلولهای بدن برای تولید انرژی از گلوکز استفاده میکنند. سلولهای سرطانی معمولاً به دلیل رشد سریعتر، گلوکز بیشتری مصرف میکنند؛ اما این به معنای آن نیست که با خوردن قند، فقط سلول سرطانی تغذیه میشود یا با حذف کامل آن، تومور از بین میرود.
بر اساس توضیح مؤسسه ملی سرطان آمریکا، هیچ مطالعهای نشان نداده است که مصرف قند بهتنهایی سرطان را بدتر میکند یا قطع مصرف قند باعث کوچکشدن و ناپدیدشدن سرطان میشود.
مصرف زیاد خوراکیهای شیرین میتواند در بلندمدت به افزایش وزن و مشکلات متابولیک کمک کند و افزایش چربی بدن پس از یائسگی با احتمال بیشتر سرطان پستان ارتباط دارد. این اثر غیرمستقیم با ادعای «تغذیه مستقیم تومور با شیرینی» متفاوت است.
بیمار نباید برای درمان سرطان، کربوهیدراتها یا گروههای اصلی غذایی را خودسرانه حذف کند.
باور ششم: استرس و ناراحتی علت مستقیم سرطان پستان هستند
وضعیت علمی: ارتباط مستقیم اثبات نشده است
استرس مزمن میتواند بر خواب، فشار خون، سیستم ایمنی، رفتارهای سلامت و کیفیت زندگی اثر بگذارد؛ اما شواهد انسانی موجود نشان نمیدهند که یک دوره ناراحتی، سوگ، فشار کاری یا نگرش منفی بهتنهایی علت سرطان پستان باشد.
یک مطالعه آیندهنگر روی بیش از ۱۰۶ هزار زن در بریتانیا، ارتباطی میان سطح استرس ادراکشده یا اتفاقهای دشوار زندگی و افزایش سرطان پستان پیدا نکرد. این پژوهش در جمعبندی استرس و سرطان مؤسسه ملی سرطان آمریکا نیز بررسی شده است.
کاهش استرس و دریافت حمایت روانی همچنان مهم است؛ نه به این دلیل که مثبتاندیشی سرطان را درمان میکند، بلکه چون به خواب، کیفیت زندگی، ارتباط اجتماعی و تحمل بهتر درمان کمک میکند.
مقصر دانستن بیمار به دلیل «افکار منفی» یا «استرس زیاد» هم از نظر علمی نادرست و هم از نظر انسانی آسیبزاست.
باور هفتم: امواج مایکروویو باعث سرطان پستان میشوند
وضعیت علمی: در استفاده معمول از دستگاه استاندارد، شواهدی برای این ادعا وجود ندارد
مایکروویو از امواج غیر یونساز برای گرمکردن غذا استفاده میکند. این امواج انرژی کافی برای شکستن مستقیم DNA، مانند پرتو ایکس، ندارند و غذا را رادیواکتیو نمیکنند.
سازمان غذا و داروی آمریکا توضیح میدهد که امواج مایکروویو غیر یونسازند و خطرهای آنها با پرتوهای یونساز یکسان نیست.
دستگاه آسیبدیده یا دارای در معیوب باید بر اساس دستور سازنده بررسی یا تعویض شود؛ اما استفاده معمول از دستگاه استاندارد بهعنوان علت سرطان پستان شناخته نشده است.
موضوع دیگری که نباید با خود امواج اشتباه شود، مناسببودن ظرف برای گرمکردن غذاست. فقط باید از ظروفی استفاده شود که برای مایکروویو طراحی شدهاند.
باور هشتم: ظروف تفلون باعث سرطان پستان میشوند
وضعیت علمی: ادعای مستقیم اثبات نشده، اما نگرانی درباره برخی مواد PFAS واقعی است
در گذشته از مادهای به نام PFOA در برخی فرایندهای تولید پوششهای نچسب استفاده میشد. PFOA یکی از اعضای خانواده بزرگ PFAS است که به دلیل ماندگاری طولانی در محیط مورد توجه پژوهشگران قرار گرفتهاند.
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان در سال ۲۰۲۳، PFOA را در گروه مواد سرطانزا برای انسان قرار داد. بااینحال، شواهد انسانی مورد اشاره بیشتر به سرطان کلیه و بیضه مربوط بودند، نه اثبات سرطان پستان در اثر استفاده معمول از ظروف نچسب.
این طبقهبندی نشاندهنده توان بالقوه یک ماده برای ایجاد سرطان است و میزان خطر در هر نوع مواجهه را مشخص نمیکند. مواجهه شغلی یا آب آشامیدنی آلوده را نمیتوان با استفاده معمول از یک ظرف سالم یکسان دانست.
بنابراین دو جمله مطلق هر دو نادرستاند:
- «هر ظرف نچسب باعث سرطان پستان میشود.»
- «تمام مواد PFAS در هر میزان و شرایطی کاملاً بیخطرند.»
بهتر است ظروف مطابق دستور سازنده استفاده شوند و ظروفی که پوشش آنها بهشدت آسیب دیده یا جدا شده است، جایگزین شوند.
باور نهم: پارازیتها عامل قطعی سرطان پستان هستند
وضعیت علمی: ارتباط مستقیم با سرطان پستان اثبات نشده است
پارازیتها و بسیاری از سامانههای ارتباطی از امواج رادیوفرکانسی غیر یونساز استفاده میکنند. این امواج برخلاف پرتو ایکس انرژی کافی برای شکستن مستقیم DNA ندارند.
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان در سال ۲۰۱۱ میدانهای رادیوفرکانسی را در گروه 2B یا «احتمالاً سرطانزا برای انسان» قرار داد. این طبقهبندی عمدتاً بر اساس شواهد محدود درباره برخی تومورهای مغزی و استفاده سنگین از تلفن همراه بود؛ نه سرطان پستان یا پارازیتهای ایران.
گروه 2B به معنای اثبات سرطانزایی نیست. این گروه زمانی استفاده میشود که شواهد محدود و امکان خطا، سوگیری یا عوامل مداخلهگر همچنان مطرحاند. مؤسسه ملی سرطان آمریکا نیز اعلام کرده است که مطالعات انسانی انجامشده تاکنون افزایش مشخصی در بیشتر سرطانها بر اثر امواج تلفن همراه نشان ندادهاند.
از طرف دیگر، درباره میزان واقعی مواجهه مردم با منابع مختلف پارازیت در ایران دادههای عمومی و اندازهگیریهای مستقل کافی وجود ندارد. بنابراین از نظر علمی نمیتوان گفت:
- پارازیتها علت اثباتشده سرطان پستاناند.
- همه انواع مواجهه در هر شدت و مدت، قطعاً بیخطرند.
نتیجه دقیق این است که ارتباط اختصاصی میان پارازیت و سرطان پستان اثبات نشده و برای ارزیابی بهتر، اندازهگیری معتبر مواجهه و پژوهشهای طولانیمدت لازم است.
باور دهم: نگهداری تلفن همراه نزدیک پستان باعث سرطان میشود
وضعیت علمی: ارتباط اثبات نشده است
شواهد معتبر تاکنون ارتباط مستقیمی میان قرارگرفتن تلفن همراه نزدیک پستان و سرطان پستان نشان ندادهاند. امواج تلفن همراه غیر یونسازند و انرژی لازم برای آسیب مستقیم به DNA را ندارند.
بااینحال، مطالعات اختصاصی درباره نگهداری طولانیمدت دستگاه در تماس بسیار نزدیک با پستان محدودتر از مطالعات عمومی تلفن همراهاند. بنابراین بهتر است از تیترهای قطعی مانند «تلفن همراه حتماً سرطان ایجاد میکند» یا «هر نوع استفادهای برای همیشه کاملاً بیخطر است» پرهیز شود.
باور یازدهم: درمان ناباروری و IVF باعث سرطان پستان میشوند
وضعیت علمی: شواهد فعلی افزایش مشخصی نشان نمیدهند
از آنجا که در برخی درمانهای ناباروری سطح هورمونها بهطور موقت تغییر میکند، نگرانی درباره سرطانهای حساس به هورمون قابلدرک است. اما جداکردن اثر دارو از اثر عواملی مانند علت ناباروری، نداشتن بارداری، آندومتریوز و سن دشوار است.
راهنمای سال ۲۰۲۴ انجمن پزشکی باروری آمریکا پس از بررسی نظاممند پژوهشها نتیجه گرفت که درمانهای کمکباروری با افزایش مشخص سرطان پستان همراه به نظر نمیرسند.
این نتیجه به معنای مصرف خودسرانه داروهای باروری نیست. نوع دارو، تعداد دورهها و سابقه خانوادگی یا شخصی باید زیر نظر پزشک بررسی شوند.
باور دوازدهم: سقط جنین احتمال سرطان پستان را افزایش میدهد
وضعیت علمی: ردشده
مطالعات با طراحی مناسب نشان ندادهاند که سقط خودبهخودی یا سقط القایی باعث افزایش سرطان پستان میشود.
کارگاه تخصصی مؤسسه ملی سرطان آمریکا درباره رویدادهای باروری و سرطان پستان نیز به این نتیجه رسید که سقط جنین با افزایش احتمال سرطان پستان ارتباط ندارد.
برخی گزارشهای قدیمی که چنین ارتباطی مطرح کرده بودند، به یادآوری ناقص اطلاعات و تفاوت نحوه گزارش سابقه بارداری در گروههای مورد مطالعه حساس بودند.
باور سیزدهم: کار شبانه هیچ ارتباطی با سرطان پستان ندارد
وضعیت علمی: موضوع کاملاً ردشده نیست و شواهد محدود وجود دارد
برخلاف بعضی شایعات، کار شبانه را نمیتوان بهطور کامل در گروه باورهای بیاساس قرار داد. اختلال طولانیمدت در ساعت زیستی بدن، تغییر خواب و تغییر ترشح ملاتونین از سازوکارهای در حال بررسیاند.
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان کار شبانه را در گروه 2A یا «احتمالاً سرطانزا برای انسان» طبقهبندی کرده است. این تصمیم بر اساس شواهد محدود انسانی درباره سرطان پستان و چند سرطان دیگر، همراه با شواهد آزمایشگاهی قویتر اتخاذ شده است.
این طبقهبندی به معنای ابتلای قطعی کارکنان شیفت شب نیست. مدت اشتغال، تعداد شیفتها، الگوی خواب، سن و عوامل دیگر نیز اهمیت دارند و هنوز میزان دقیق خطر برای هر فرد مشخص نیست.
باور چهاردهم: پرتو ماموگرافی خودش سرطان پستان ایجاد میکند
وضعیت علمی: خطر پرتو بسیار کم است و در گروههای توصیهشده، فایده بیشتر است
ماموگرافی از مقدار کمی پرتو یونساز استفاده میکند و از نظر نظری هر مواجهه با پرتو میتواند خطر بسیار کوچکی داشته باشد. اما مقدار پرتو ماموگرافی پایین است و غربالگری میتواند سرطان را پیش از ایجاد علائم شناسایی کند.
ارزیابی آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان نشان داده است که برای زنان ۵۰ تا ۶۹ سال، فواید ماموگرافی غربالگری از زیانهای احتمالی آن بیشتر است. فاصله و زمان انجام ماموگرافی باید بر اساس سن و خطر فرد تعیین شود؛ نه اینکه فرد از ترس پرتو، تصویربرداری ضروری را کنار بگذارد.
باور پانزدهم: نمونهبرداری باعث پخششدن سرطان میشود
وضعیت علمی: نادرست
نمونهبرداری روش استاندارد تشخیص سرطان است. احتمال انتشار سرطان در اثر نمونهبرداری استاندارد بسیار پایین است و پزشکان از روشهای مشخصی برای کاهش این احتمال استفاده میکنند.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا تأکید میکند که جراحی یا نمونهبرداری معمولاً موجب گسترش سرطان نمیشود.
بهتعویقانداختن نمونهبرداری ضروری به دلیل این باور ممکن است تشخیص و شروع درمان را به تأخیر بیندازد.
باور شانزدهم: مثبتاندیشی سرطان را درمان میکند
وضعیت علمی: نادرست
امید، حمایت اجتماعی و مراقبت روانشناختی میتوانند کیفیت زندگی و توان سازگاری با درمان را بهتر کنند، اما جای جراحی، دارودرمانی یا پرتودرمانی را نمیگیرند.
هیچ بیمار مبتلا به سرطان نباید به دلیل احساس ترس، ناراحتی یا ناامیدی مقصر شناخته شود. نگرش مثبت تضمینکننده بهبود نیست و نگرش منفی نیز بهتنهایی باعث شکست درمان نمیشود.
باور هفدهم: داروهای گیاهی میتوانند سرطان پستان را درمان کنند
وضعیت علمی: هیچ محصول گیاهی جایگزین درمان سرطان نیست
بعضی فرآوردههای گیاهی ممکن است با داروهای شیمیدرمانی، درمان هورمونی، بیهوشی یا داروهای ضدانعقاد تداخل داشته باشند. طبیعیبودن یک محصول به معنای بیخطر یا مؤثربودن آن نیست.
مؤسسه ملی سرطان آمریکا اعلام کرده است که هیچ محصول گیاهی برای درمان سرطان اثبات نشده است. بیمار باید مصرف هر نوع مکمل، دمنوش غلیظ یا فرآورده گیاهی را با تیم درمان در میان بگذارد.
باور هجدهم: مسواکنزدن مردان علت اصلی سرطان پستان در زنان است
وضعیت علمی: کاملاً بیاساس
این عبارت عجیب در برخی جستوجوهای اینترنتی دیده میشود، اما هیچ پژوهش معتبر یا راهنمای پزشکی، رعایتنکردن بهداشت دهان توسط مردان را علت سرطان پستان در زنان معرفی نکرده است.
سلامت دهان برای جلوگیری از بیماریهای لثه، پوسیدگی و بعضی عفونتها اهمیت دارد، اما ارتباط علّی میان مسواکنزدن مردان و سرطان پستان زنان وجود ندارد.
این نمونه نشان میدهد پیشنهادهای موتور جستوجو الزاماً بیانگر حقیقت علمی نیستند؛ آنها گاهی فقط بازتاب جستوجوهای تکرارشده کاربراناند.
سوالات متداول درباره سرطان پستان
آیا سرطان پستان همیشه با توده آغاز میشود؟
خیر. بعضی بیماران با تغییر پوست، ترشح نوک پستان، فرورفتگی، تورم یا تغییر شکل مراجعه میکنند و برخی سرطانهای اولیه نیز هیچ علامتی ندارند و در ماموگرافی پیدا میشوند.
آیا هر توده پستانی سرطان است؟
خیر. بسیاری از تودهها کیست، فیبروآدنوم یا تغییرات خوشخیم دیگرند. بااینحال، از روی لمس نمیتوان ماهیت توده را مشخص کرد و توده جدید باید بررسی شود.
آیا توده دردناک میتواند سرطان باشد؟
بله، اگرچه سرطان پستان اغلب بدون درد است، وجود درد سرطان را رد نمیکند. توده دردناک نیز در صورت تازهبودن یا ماندگاری نیاز به ارزیابی دارد.
آیا توده متحرک و نرم حتماً خوشخیم است؟
خیر. نرمی، حرکت و درد میتوانند اطلاعاتی در اختیار پزشک قرار دهند، اما هیچکدام بهتنهایی سرطان را رد یا تأیید نمیکنند.
آیا سرطان پستان در مردان هم ایجاد میشود؟
بله. حدود ۰٫۵ تا یک درصد موارد سرطان پستان در مردان رخ میدهد. توده، تغییر نوک پستان، ترشح یا تغییر پوست در مردان نیز باید بررسی شود.
آیا عکسهای اینترنتی برای تشخیص سرطان پستان کافیاند؟
خیر. ظاهر سرطان پستان در همه افراد یکسان نیست و بسیاری از بیماریهای خوشخیم نیز میتوانند تغییرات مشابهی ایجاد کنند. تصویر اینترنتی فقط برای افزایش آگاهی مفید است و جای معاینه و تصویربرداری را نمیگیرد.
برای بررسی توده پستان باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟
میتوان بررسی را با پزشک عمومی، متخصص زنان، جراح عمومی آشنا با بیماریهای پستان یا جراح پستان آغاز کرد. مهمتر از عنوان پزشک، آغاز بهموقع مسیر تشخیصی و دسترسی به تصویربرداری و نمونهبرداری استاندارد است.
آیا همه تودهها به نمونهبرداری نیاز دارند؟
خیر. بعضی یافتهها با معاینه و تصویربرداری خوشخیم تشخیص داده میشوند و فقط پیگیری میخواهند. نمونهبرداری زمانی انجام میشود که ماهیت ضایعه مشخص نباشد یا ویژگی مشکوکی وجود داشته باشد.
آیا سونوگرافی میتواند جای ماموگرافی را بگیرد؟
معمولاً خیر. این دو روش اطلاعات متفاوتی ارائه میکنند. سونوگرافی برای بررسی توده و تمایز ضایعات مایع از جامد مفید است، اما ممکن است بعضی رسوبات ریز کلسیم را که در ماموگرافی دیده میشوند، نشان ندهد.
اگر ماموگرافی طبیعی باشد، وجود توده مهم نیست؟
این تصور نادرست است. هر توده یا تغییر تازه، حتی پس از ماموگرافی طبیعی، باید بررسی شود. تراکم پستان و برخی ویژگیهای تومور ممکن است مشاهده آن را در ماموگرافی دشوار کنند.
ماموگرافی را از چه سنی باید شروع کرد؟
سن شروع برای همه یکسان نیست. بعضی راهنماها غربالگری را از ۴۰ سالگی و برخی برنامههای جمعیتی از ۵۰ سالگی آغاز میکنند. سابقه خانوادگی، ژنتیک، پرتودرمانی قبلی و میزان خطر فرد میتوانند زمان شروع را تغییر دهند.
خودآزمایی پستان هر چند وقت یکبار باید انجام شود؟
مهمتر از اجرای یک برنامه سخت و اضطرابآور، آشنایی با حالت معمول پستانها و گزارش تغییرات تازه است. خودآزمایی بهتنهایی روش کافی غربالگری نیست و جای ماموگرافی را نمیگیرد.
گرید سه سرطان پستان یعنی مرحله سه؟
خیر. گرید سه یعنی سلولها زیر میکروسکوپ تفاوت بیشتری با سلول طبیعی دارند و معمولاً سریعتر تقسیم میشوند. مرحله سه میزان گسترش بیماری در پستان و بافتهای نزدیک را توصیف میکند. یک تومور میتواند گرید سه اما در مرحله یک یا دو باشد.
آیا همه بیماران به شیمیدرمانی نیاز دارند؟
خیر. نوع تومور، مرحله، گیرندهها، HER2، وضعیت غدد لنفاوی و بعضی آزمایشهای ژنی در این تصمیم نقش دارند. برخی بیماران فقط با جراحی، پرتودرمانی و یا درمان هورمونی درمان میشوند.
آیا برداشتن کامل پستان بهتر از جراحی حفظ پستان است؟
نه همیشه. در بسیاری از سرطانهای مرحله اولیه، جراحی حفظ پستان همراه با پرتودرمانی میتواند کنترل بیماری مناسبی ایجاد کند. انتخاب روش به گستردگی تومور، امکان پرتودرمانی، خطر ژنتیکی و ترجیح آگاهانه بیمار وابسته است.
آیا سرطان پستان بازمیگردد؟
احتمال بازگشت به نوع سرطان، مرحله، گرید، گیرندهها، پاسخ به درمان و کاملکردن برنامه درمان بستگی دارد. پیگیری منظم و مصرف صحیح داروهای تجویزشده میتوانند به کاهش خطر یا تشخیص زودتر بازگشت کمک کنند.
آیا سرطان پستان قابلدرمان است؟
بسیاری از سرطانهای پستان، بهویژه در مراحل اولیه، با هدف درمان کامل درمان میشوند. بیماری پیشرفته نیز در بسیاری از بیماران با داروهای جدید قابلکنترل است. نتیجه درمان برای هر فرد باید بر اساس ویژگیهای همان بیماری ارزیابی شود.
احتمال مرگ در سرطان پستان چقدر است؟
یک درصد ثابت برای همه بیماران وجود ندارد. مرحله، نوع زیستی تومور، سن، سلامت عمومی، پاسخ به درمان و دسترسی به مراقبت کامل در پیشآگهی نقش دارند. آمارهای اینترنتی مربوط به گروههای بزرگ و سالهای گذشتهاند و سرنوشت یک فرد را پیشبینی نمیکنند.
آیا سرطان پستان قابلپیشگیری است؟
پیشگیری صددرصدی ممکن نیست، اما میتوان احتمال ابتلا یا تشخیص دیرهنگام را کاهش داد. فعالیت بدنی متناسب، پرهیز از دخانیات و الکل، توجه به سلامت متابولیک، مصرف آگاهانه داروهای هورمونی، محاسبه خطر و غربالگری مناسب از اقدامات مؤثرند.
آیا سامانه محاسبه خطر میتواند سرطان را تشخیص دهد؟
خیر. سامانه محاسبه خطر، احتمال آماری ابتلا در آینده را برای فرد بدون علامت برآورد میکند. این سامانه جای معاینه، ماموگرافی تشخیصی یا نمونهبرداری را نمیگیرد.
از نگرانی مبهم به اقدام آگاهانه
سرطان پستان بر اثر تکثیر کنترلنشده سلولهای بافت پستان ایجاد میشود، اما معمولاً یک علت واحد ندارد. افزایش سن، عوامل ژنتیکی، سابقه خانوادگی، ویژگیهای هورمونی، تراکم پستان و بعضی عوامل سبک زندگی میتوانند احتمال بیماری را تغییر دهند.
سه اقدام اصلی عبارتاند از:
- شناخت وضعیت طبیعی پستانها و جدیگرفتن تغییرات تازه
- محاسبه خطر و انتخاب برنامه غربالگری متناسب
- مراجعه بدون تأخیر در صورت وجود علامت
سامانه محاسبه خطر ابتلا به سرطان پستان برای زنان ۳۰ ساله و بالاتر و بدون علائم مشکوک طراحی شده است. مدل علمی این سامانه در پژوهشگاه ملی سرطان جهاد دانشگاهی بومیسازی شده و ارزیابی در چهار بخش انجام میشود. پس از تکمیل اطلاعات، درصد خطر و توصیه متناسب ارائه و نتیجه توسط پزشک بررسی میشود.
اگر توده، ترشح غیرعادی، تغییر پوست، تغییر شکل پستان، فرورفتگی تازه نوک پستان یا درد ماندگار دارید، منتظر نتیجه سامانه آنلاین نمانید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
هدف از محاسبه خطر، ایجاد نگرانی بیشتر نیست؛ بلکه کمک به تصمیمگیری آگاهانه درباره زمان و روش مناسب مراقبت از سلامت پستان است.
