اگر سیاستگذاران بخواهند فشار آینده بر صندوقهای بازنشستگی، خدمات درمانی، بازار کار و نظام مراقبت را پیشبینی کنند، تنها نگاهکردن به سهم امروز سالمندان کافی نیست؛ آنها باید سرعت افزایش جمعیت سالمند را نیز ببینند. تازهترین گزارش مجمع جهانی اقتصاد نشان میدهد جمعیت افراد ۶۵ سال و بیشتر در جهان تا سال ۲۰۴۰ حدود ۵۳ درصد افزایش خواهد یافت؛ اما در برخی اقتصادهای نسبتاً جوان، این رشد از ۷۰ تا ۱۱۵ درصد فراتر میرود.
گزارش «سود طول عمر؛ پیوند سلامت و ثروت» با همکاری مجمع جهانی اقتصاد و شرکت مشاوره ریسک و سرمایه انسانی مارش تهیه شده است. پیشگفتار آن را هاله ناظری، مسئول برنامه اقتصاد طول عمر در مجمع جهانی اقتصاد، و گراهام پیرس، از مدیران ارشد حوزه بازنشستگی و مزایای تعریفشده در شرکت مرسر، نوشتهاند. بنابراین با گزارشی صرفاً جمعیتشناختی روبهرو نیستیم؛ این تحلیل تلاش میکند نشان دهد افزایش طول عمر چگونه همزمان بر سلامت، اشتغال، پسانداز، بازنشستگی و رشد اقتصادی اثر میگذارد.
رشد سالمندان در کدام کشورها سریعتر است؟
تحلیل مجمع جهانی اقتصاد بر پایه دادههای «چشمانداز جمعیت جهان ۲۰۲۴» سازمان ملل انجام شده و تغییر تعداد افراد ۶۵ سال و بیشتر را از سال ۲۰۲۵ تا ۲۰۴۰ بررسی کرده است.
عربستان سعودی با رشد پیشبینیشده ۱۱۵ درصدی در صدر این فهرست قرار دارد. این رقم به آن معناست که تعداد افراد ۶۵ سال و بیشتر این کشور در مدت ۱۵ سال بیش از دو برابر خواهد شد. امارات، مالزی، ویتنام، کلمبیا، اندونزی و مکزیک نیز با سرعت زیادی وارد مرحله سالمندی جمعیت میشوند.
البته این درصدها نشاندهنده سهم سالمندان از کل جمعیت نیستند. رشد ۱۱۵ درصدی به این معنا نیست که ۱۱۵ درصد جمعیت عربستان سالمند خواهند بود؛ بلکه تعداد سالمندان این کشور نسبت به سال ۲۰۲۵ بیش از دو برابر میشود.
چرا کشورهای جوان سریعتر سالمند میشوند؟
در نگاه نخست عجیب به نظر میرسد که رشد جمعیت سالمند در عربستان یا امارات بسیار بیشتر از ژاپن باشد. پاسخ در تفاوت میان «سطح سالمندی» و «سرعت سالمندی» قرار دارد.
ژاپن هماکنون یکی از پیرترین جوامع جهان است و بخش بزرگی از گذار جمعیتی خود را پشت سر گذاشته است. در مقابل، عربستان، امارات، مالزی و حتی هند از پایه جمعیتی جوانتری حرکت میکنند. با کاهش تولدها، افزایش امید به زندگی و رسیدن نسلهای پرجمعیت به سن بازنشستگی، تعداد سالمندان آنها از یک پایه کوچکتر با سرعت زیادی افزایش پیدا میکند.
همین ارتباط میان کاهش تولد و سالمندی را میتوان در بررسی کاهش فرزندآوری در ایران نیز مشاهده کرد. هنگامی که تعداد تولدها برای چند دهه کاهش پیدا میکند، ورودی نسلهای جوان به جامعه کمتر میشود و وزن گروههای میانسال و سالمند افزایش مییابد.
تغییر الگوی فرزندآوری یک روند جهانی است
کاهش باروری فقط به یک کشور یا منطقه محدود نیست. در آمریکا، کاهش تولد در سنین پایینتر با افزایش زایمان در میان زنان بالای ۴۰ سال همراه شده است. بررسی نرخ تولد در آمریکا نشان میدهد زمانبندی فرزندآوری تغییر کرده و مادرشدن بیش از گذشته به سنین بالاتر منتقل شده است.
در اروپا نیز افزایش سن ازدواج، طولانیشدن دوران تحصیل، نااطمینانی اقتصادی، هزینه مسکن و دشواری هماهنگکردن اشتغال با مراقبت از کودک، موجب تعویق فرزندآوری شده است. گزارش اروپا و مادران دیرهنگام نشان میدهد این تغییر دیگر یک نوسان کوتاهمدت نیست، بلکه به بخشی از الگوی جمعیتی قاره اروپا تبدیل شده است.
در نتیجه، سالمندی جمعیت را نباید فقط پیامد افزایش امید به زندگی دانست. کاهش تعداد تولدها و بهتعویقافتادن فرزندآوری نیز دو عامل مهم تغییر نسبت میان نسلها هستند.
چرا این گزارش اهمیت دارد؟
اهمیت گزارش مجمع جهانی اقتصاد در این است که سالمندی را تنها به افزایش هزینههای درمان محدود نمیکند. پیام اصلی گزارش این است که سلامت جسمی، توانایی ادامه کار و امنیت مالی در دوران بازنشستگی از یکدیگر جدا نیستند.
برآوردهای گزارش نشان میدهد جمعیت ۶۵ سال و بیشتر جهان تا سال ۲۰۴۰ حدود ۵۳ درصد رشد میکند، درحالیکه جمعیت در سن متعارف کار تنها حدود ۱۳ درصد افزایش خواهد یافت. این شکاف میتواند نسبت افراد شاغل به بازنشستگان را کاهش دهد و منابع صندوقهای بازنشستگی، خدمات درمانی و مراقبتهای بلندمدت را تحت فشار قرار دهد.
مجمع جهانی اقتصاد همچنین برآورد کرده است که سه اقدام نسبتاً ساده ــ مناسبسازی خانهها برای پیشگیری از زمینخوردن، افزایش فعالیت بدنی و گسترش دسترسی به وسایل کمکشنوایی ــ میتوانند تا سال ۲۰۴۰ بیش از ۵.۸ تریلیون دلار از هزینههای سلامت جهان کم کنند و حدود ۶۴۵ میلیارد دلار منفعت ناشی از افزایش بهرهوری به همراه داشته باشند.
این ارقام نشان میدهد سرمایهگذاری در سالمندی سالم، فقط هزینه اجتماعی نیست؛ میتواند یک تصمیم اقتصادی سودآور باشد. توسعه پیشگیری، حفظ استقلال سالمندان و افزایش سالهای زندگی سالم، فشار بر خانوادهها، بیمارستانها و نظامهای بازنشستگی را کاهش میدهد.
افزایش سن بازنشستگی؛ پاسخ کشورها به سالمندی
یکی از نخستین واکنشهای دولتها به کاهش جمعیت شاغل، اصلاح سن بازنشستگی است. چین که تا سال ۲۰۴۰ با رشد ۶۹ درصدی جمعیت سالمند مواجه خواهد شد، پس از چند دهه ثابتماندن قوانین، افزایش تدریجی سن خروج از بازار کار را آغاز کرده است. جزئیات این تصمیم را میتوانید در گزارش چین پس از دههها سن بازنشستگی را افزایش میدهد بخوانید.
بااینحال، بالابردن سن بازنشستگی بهتنهایی کافی نیست. اگر محیط کار برای افراد میانسال و سالمند مناسب نباشد، مهارتهای آنان بهروز نشود یا سلامتشان امکان ادامه اشتغال را ندهد، تغییر عدد سن بازنشستگی تأثیر محدودی خواهد داشت. سیاست مؤثر باید اشتغال انعطافپذیر، بازنشستگی تدریجی، آموزش مادامالعمر و مقابله با تبعیض سنی را نیز دربر گیرد.
این هشدار برای ایران چه معنایی دارد؟
ایران در جدول ۲۱ کشور منتخب گزارش قرار ندارد؛ بنابراین نباید درصد کشورهای دیگر را مستقیماً به ایران تعمیم داد. بااینحال، منطق اصلی گزارش برای کشور ما کاملاً قابلتوجه است. کاهش موالید، افزایش امید به زندگی و ورود نسلهای پرجمعیت به سنین بالاتر موجب شده سالمندی جمعیت ایران شتاب بگیرد.
پیام این تحول فقط برای صندوقهای بازنشستگی نیست. ایران باید خود را برای افزایش تقاضای مراقبت در منزل، خدمات توانبخشی، درمان بیماریهای مزمن، مسکن مناسب و حملونقل دسترسپذیر آماده کند. تجربه بحران مراقبت از سالمندان در اروپا نشان میدهد تأخیر در توسعه نیروی مراقبتی و خدمات بلندمدت میتواند صفهای انتظار و هزینههای سنگینی ایجاد کند.
شهرها نیز باید پیش از رسیدن موج بزرگ سالمندی بازطراحی شوند. پیادهرو ایمن، حملونقل عمومی در دسترس، مسکن مناسب، امکان مشارکت اجتماعی و دسترسی نزدیک به خدمات درمانی، از ویژگیهای یک شهر دوستدار سالمند است.
گزارش مجمع جهانی اقتصاد در نهایت یک هشدار زودهنگام است: کشورهایی که امروز جوان به نظر میرسند، ممکن است فرصت بسیار کوتاهی برای آمادهشدن داشته باشند. سالمندی جمعیت الزاماً بحران نیست؛ بحران زمانی شکل میگیرد که نظام سلامت، بازار کار، شهرها و صندوقهای بازنشستگی دیرتر از ساختار جمعیت تغییر کنند.
