امروز سومین روز ماه مبارک رمضان است. ضمن تبریک حلول این ماه پربرکت به مخاطبان «نسل ریشه»، در این مطلب ترجمه و بازخوانی یک پژوهش علمی تازه را تقدیم شما میکنیم؛ پژوهشی تازه با عنوان «Impact of Ramadan Fasting on Mental Health, Body Composition, Physical Activity, and Sleep Outcomes Among University Students» که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده، تلاش کرده تصویر دقیقتری از این تغییرات در میان دانشجویان ارائه دهد. این مطالعه توسط نور امین السهوریی و همکارانش انجام شده و روی دانشجویان دانشگاه پترا در اَمانِ اردن متمرکز بوده است. نتیجهها نشان میدهد روزهداری میتواند همزمان اثرات مثبت جسمی و چالشهایی در خواب ایجاد کند. که بهطور مشخص بررسی کرده روزهداری رمضان چه اثری بر بدن، فعالیت بدنی و سلامت روان دانشجویان دارد. این مطالعه در سال ۲۰۲۴ توسط گروهی از پژوهشگران در اردن انجام شده و تلاش کرده تصویری دقیق و عددی از تغییرات جسمی و روانی در طول یک ماه روزهداری ارائه دهد.
در این تحقیق، ۷۷ دانشجوی دانشگاهی پیش و پس از ماه رمضان مورد ارزیابی قرار گرفتند. پژوهشگران با اندازهگیری شاخصهای ترکیب بدن، سطح فعالیت بدنی و وضعیت افسردگی، اضطراب و استرس، تغییرات ایجادشده را تحلیل کردند. نتیجهها نشان میدهد رمضان میتواند همزمان فرصت بهبود برخی شاخصهای جسمی و در عین حال چالشهایی در سبک زندگی ایجاد کند.
کاهش وزن و چربی؛ تغییرات ملموس در ترکیب بدن
مهمترین یافته این پژوهش به ترکیب بدن مربوط میشود. پس از پایان ماه رمضان، وزن دانشجویان بهطور متوسط حدود ۱.۳ کیلوگرم کاهش یافت. شاخص توده بدنی (BMI) نیز حدود ۰.۵ واحد کمتر شد. این کاهش اگرچه ممکن است در نگاه اول عددی کوچک به نظر برسد، اما از نظر متابولیک قابل توجه است؛ بهویژه وقتی بدانیم این تغییر تنها طی حدود چهار هفته رخ داده است.
دور کمر شرکتکنندگان بیش از ۲ سانتیمتر کاهش یافت؛ شاخصی که ارتباط مستقیمی با چربی شکمی و خطر بیماریهای قلبی–عروقی دارد. همچنین «شاخص توده چربی»، «شاخص چاقی بدن» و «میزان چربی احشایی» همگی بهطور معناداری کاهش پیدا کردند. چربی احشایی همان چربی عمیق اطراف اندامهای داخلی است که نقش مهمی در بروز مقاومت به انسولین، دیابت نوع دو و بیماریهای قلبی دارد. کاهش این نوع چربی را میتوان یکی از مهمترین پیامدهای مثبت روزهداری در این مطالعه دانست.
نکته مهم دیگر این است که در این پژوهش کاهش معناداری در توده عضلانی یا آب کل بدن مشاهده نشد. به بیان ساده، کاهش وزن ایجادشده عمدتاً ناشی از کاهش چربی بوده نه از دست رفتن عضله یا کمآبی بدن. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از رژیمهای سریع کاهش وزن ممکن است به تحلیل عضله منجر شوند، در حالی که در این بررسی چنین اتفاقی گزارش نشده است.
پژوهشگران احتمال میدهند فاصله طولانی بین وعدههای غذایی و کاهش ساعات تغذیه باعث شود بدن پس از مصرف ذخایر گلیکوژن، بیشتر به سراغ چربیها برای تأمین انرژی برود. این تغییر سوختوسازی میتواند توضیحدهنده کاهش شاخصهای چربی در طول رمضان باشد.
افت فعالیت بدنی؛ پیامد طبیعی تغییر ریتم روزانه
در کنار تغییرات مثبت در ترکیب بدن، سطح فعالیت بدنی دانشجویان کاهش محسوسی نشان داد. درصد افرادی که فعالیت متوسط تا شدید داشتند به شکل چشمگیری پایین آمد و در مقابل، کمتحرکی افزایش یافت. این تغییر احتمالاً ناشی از کاهش انرژی در ساعات روز، جابهجایی زمان خواب و بیداری، و تغییر برنامههای روزمره است.
برای بسیاری از دانشجویان، انجام تمرینات ورزشی شدید در شرایط روزهداری دشوارتر میشود. همین موضوع میتواند باعث شود ورزشهای منظم به تعویق بیفتد یا شدت آن کاهش یابد. اگرچه در این مطالعه کاهش فعالیت بدنی مانع کاهش چربی نشد، اما در بلندمدت استمرار کمتحرکی میتواند بر آمادگی قلبی–عروقی و سلامت عمومی اثر بگذارد.
از منظر کاربردی، این یافته نشان میدهد حفظ سطحی از فعالیت بدنی سبک تا متوسط — بهویژه پس از افطار — میتواند به تعادل بهتر میان کاهش چربی و حفظ آمادگی جسمانی کمک کند.
سلامت روان؛ بدون تغییر معنادار
بخش دیگری از این پژوهش به سلامت روان اختصاص داشت. وضعیت افسردگی، اضطراب و استرس با استفاده از پرسشنامه استاندارد DASS-21 پیش و پس از ماه رمضان اندازهگیری شد. نتایج نشان داد روزهداری رمضان تغییر معناداری در این شاخصها ایجاد نکرد.
این یافته اهمیت دارد، زیرا گاهی نگرانیهایی درباره افزایش فشار روانی در دوره روزهداری مطرح میشود. در این نمونه دانشجویی، نه افزایش قابل توجهی در افسردگی و اضطراب دیده شد و نه کاهش چشمگیر. به بیان دیگر، وضعیت روانی شرکتکنندگان در مجموع پایدار باقی ماند.
البته پژوهشگران تأکید میکنند که عوامل فردی، شرایط تحصیلی، حمایت اجتماعی و زمینه فرهنگی میتواند در تجربه روانی افراد در رمضان نقش داشته باشد. بنابراین نتایج این مطالعه لزوماً به همه گروههای سنی یا جمعیتی قابل تعمیم نیست، اما نشان میدهد در این نمونه خاص، روزهداری با اختلال روانی همراه نبوده است.
فرصت متابولیک رمضان
در مجموع، یافتههای این تحقیق تصویری متعادل ارائه میدهد. از یک سو، شاخصهای مهم چربی بدن کاهش یافته و ترکیب بدن به سمت وضعیت سالمتر حرکت کرده است. از سوی دیگر، فعالیت بدنی افت کرده و ریتم زندگی تغییر یافته است. سلامت روان نیز در این میان ثبات نسبی داشته است.
ماه رمضان میتواند فرصتی برای بازتنظیم الگوی تغذیه و سوختوساز بدن باشد؛ بهویژه اگر تغذیه در فاصله افطار تا سحر متعادل باشد و از پرخوری جلوگیری شود. در عین حال، حفظ تحرک روزانه — حتی در قالب پیادهروی سبک — میتواند به تقویت اثرات مثبت جسمی کمک کند.
برای دانشجویان و جوانان، این نتایج یک پیام روشن دارد: روزهداری میتواند به کاهش چربی و بهبود برخی شاخصهای بدنی کمک کند، اما مدیریت سبک زندگی در این ماه اهمیت کلیدی دارد. اگر تغذیه، تحرک و برنامه روزانه آگاهانه تنظیم شود، رمضان میتواند علاوه بر معنویت، فرصتی برای تقویت سلامت جسم نیز باشد.
