در نسل ریشه، سلامت زنان در میانسالی و سالمندی یکی از محورهای اصلی ماست و سرطان پستان را بهعنوان یکی از مهمترین موضوعات سلامت زنان دنبال میکنیم. بخش عمده موارد ابتلا و مرگ ناشی از این بیماری در زنان ۵۰ ساله و بالاتر رخ میدهد؛ بنابراین، شناخت عوارض دیرهنگام بیماری و دلایل احتمالی بازگشت آن، برای مخاطبان نسل ریشه اهمیت ویژهای دارد.
یکی از پرسشهای نگرانکننده برای زنانی که درمان سرطان پستان را پشت سر گذاشتهاند این است که چرا بیماری در بعضی بیماران، سالها پس از پایان درمان، دوباره ظاهر میشود. پژوهشی تازه به سرپرستی پروفسور آنا تتی از دانشگاه لاکویلا و شورای ملی تحقیقات ایتالیا، بخشی از پاسخ را در رفتار «سلولهای خفته سرطان پستان» جستوجو کرده است.
این پژوهش با همکاری دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ و دانشگاه جنوب دانمارک انجام شده و نتایج آن در ۱۴ مه ۲۰۲۶ در مجله علمی Bone Research منتشر شده است. یافتهها نشان میدهد بعضی سلولهای منتشرشده سرطان پستان میتوانند با تقلید از ویژگیهای سلولهای بنیادی خونساز، در محیط محافظتی استخوان باقی بمانند و برای مدتی طولانی تقسیم نشوند.
برای آشنایی با علائم، عوامل خطر، روشهای تشخیص و درمان بیماری میتوانید راهنمای جامع سرطان پستان در نسل ریشه را بخوانید.
چرا سرطان پستان ممکن است سالها بعد بازگردد؟
در بعضی بیماران، تعداد اندکی از سلولهای سرطان پستان پیش از برداشتن یا درمان تومور اولیه، از محل اصلی جدا میشوند و به بافتهای دیگری مانند استخوان و مغز استخوان میرسند. حضور این سلولها لزوماً به معنی ایجاد فوری یک تومور جدید نیست.
بعضی از این سلولها وارد وضعیتی به نام «خفتگی سلولی» میشوند. در این حالت، سلول زنده است اما چرخه تقسیم آن بسیار کند یا متوقف شده است. به همین دلیل ممکن است برای مدتی طولانی ضایعه قابلتشخیصی ایجاد نکند. اگر شرایط محیطی یا مولکولی تغییر کند، برخی سلولهای خفته سرطان پستان ممکن است دوباره فعال شوند و زمینه عود بیماری یا ایجاد متاستاز را فراهم کنند.
البته این روند در همه بیماران اتفاق نمیافتد و وجود سلولهای خفته نیز به معنای عود قطعی سرطان نیست. احتمال بازگشت بیماری به نوع تومور، مرحله سرطان، ویژگیهای مولکولی، درمانهای دریافتشده و عوامل متعدد دیگری بستگی دارد.
مغز استخوان چگونه به پناهگاه سلولهای سرطانی تبدیل میشود؟
مغز استخوان فقط محل تولید سلولهای خونی نیست. در این بافت، محیطهای کوچکی به نام «ریزنشست» یا niche وجود دارد که به حفظ و تنظیم رفتار سلولهای بنیادی خونساز کمک میکنند.
یکی از این محیطها «ریزنشست اندوستئال» است که در نزدیکی سطح داخلی استخوان قرار دارد و شامل سلولهای استخوانساز خاصی است. پژوهشگران دریافتند سلولهای خفته سرطان پستان میتوانند از سازوکارهای همین محیط محافظتی استفاده کنند.
این سلولها برخی ویژگیهای مولکولی سلولهای بنیادی خونساز را تقلید میکنند و با محیط اطراف خود ارتباط برقرار میکنند. این سازگاری به آنها کمک میکند تقسیم خود را کاهش دهند و در استخوان باقی بمانند. به بیان ساده، سلول سرطانی برای زنده ماندن در مغز استخوان، رفتاری شبیه بعضی سلولهای طبیعی این محیط پیدا میکند.
پژوهش درباره سلولهای خفته سرطان پستان چگونه انجام شد؟
این مطالعه یک کارآزمایی بالینی روی بیماران نبود. پژوهشگران از نمونههای بافت انسانی، چند رده سلولی سرطان پستان، بررسی فعالیت ژنها و مدلهای حیوانی استفاده کردند تا تفاوت سلولهای فعال و خفته را بررسی کنند.
آنها سلولهایی را که مقدار زیادی از گیرندههای Notch1 یا Notch2 داشتند با سلولهای دارای میزان کمتر این گیرندهها مقایسه کردند. بررسیهای آزمایشگاهی نشان داد Notch2، برخلاف Notch1، ارتباط قویتری با ویژگیهای خفتگی و تقلید از سلولهای بنیادی خونساز دارد.
این نکته برای تفسیر نتایج مهم است: مطالعه مسیرهای زیستی تازهای را شناسایی کرده، اما هنوز ثابت نکرده است که هدفگرفتن این مسیرها در انسان میتواند از عود سرطان پستان جلوگیری کند.
Notch2 چه نقشی در خفتگی سلولهای سرطان دارد؟
Notch2 نوعی گیرنده است که پیامهای محیط اطراف را به داخل سلول منتقل میکند. پژوهشگران دریافتند سلولهای دارای مقدار بالاتر Notch2، ویژگیهایی شبیه سلولهای بنیادی خونساز دارند و معمولاً آهستهتر تکثیر میشوند.
این سلولها به محیط اندوستئال استخوان نزدیک میشوند و از ارتباط با سلولهای آن ناحیه برای حفظ حالت خفته استفاده میکنند. نتایج پژوهش نشان داد Notch2 یکی از عوامل مهم این سازگاری است؛ اما نباید آن را تنها علت خفتگی یا عود سرطان پستان دانست.
رفتار سلولهای سرطانی نتیجه تعامل شبکهای از ژنها، پروتئینها، وضعیت ایمنی و شرایط محیطی است. بنابراین، بعید است کنترل یک مولکول بهتنهایی برای جلوگیری از همه موارد بازگشت بیماری کافی باشد.
پژوهشگران چه نشانگرهای دیگری را شناسایی کردند؟
سلولهای دارای Notch2 بالا، میزان بیشتری از مولکولهای مرتبط با سلولهای بنیادی خونساز مانند CXCR4، CD34 و TIE2 را نیز نشان دادند. سلولهای دارای CXCR4 یا TIE2 بیشتر، در آزمایشها رشد آهستهتری داشتند و در بعضی مدلهای حیوانی ضایعات استخوانی محدودتری ایجاد کردند.
پژوهشگران همچنین پروتئینی به نام CD177 را بررسی کردند. سلولهای دارای CD177 بالا همزمان مقادیر بیشتری از Notch2، CXCR4 و CD34 داشتند و کندتر از سلولهای دارای CD177 پایین تکثیر میشدند.
تحلیل دادههای بیماران نیز ارتباط آماری میان میزان بالاتر CD177 و بقای کلی بهتر را نشان داد. بااینحال، ارتباط آماری به معنی اثبات نقش مستقیم این پروتئین در بهبود بقا نیست. Notch2، CXCR4 و CD177 در حال حاضر بیشتر «سرنخهای پژوهشی» محسوب میشوند، نه آزمایشهای قطعی یا اهداف درمانی تأییدشده.
این یافته چه کمکی به درمان سرطان پستان میکند؟
شناخت سلولهای خفته سرطان پستان میتواند در آینده دو مسیر درمانی احتمالی ایجاد کند: از بین بردن این سلولها پیش از فعالشدن یا حفظ کنترلشده آنها در وضعیت خفته. هر دو مسیر دشواریهایی دارند؛ زیرا مداخله در سامانههایی مانند Notch2 یا CXCR4 ممکن است بر سلولهای سالم نیز اثر بگذارد.
پژوهش حاضر چند مسیر مولکولی را برای مطالعات بعدی مشخص کرده است، اما هنوز داروی تازهای را برای جلوگیری از عود سرطان پستان معرفی نمیکند. پیش از کاربرد بالینی، پژوهشهای بیشتری برای تعیین ایمنی، اثربخشی و شناسایی دقیق بیمارانی که ممکن است از چنین درمانهایی سود ببرند، لازم است.
همین ضرورتِ انتخاب درمان متناسب با ویژگیهای هر بیمار در روشهای فعلی نیز دیده میشود؛ موضوعی که در مطلب کدام بیماران مبتلا به سرطان پستان به شیمیدرمانی نیاز ندارند؟ توضیح دادهایم.
این پژوهش برای زنانی که درمان شدهاند چه معنایی دارد؟
این یافته به معنای آن نیست که همه زنانی که درمان سرطان پستان را به پایان رساندهاند، سلول خفته در مغز استخوان دارند یا حتماً با عود بیماری روبهرو خواهند شد. همچنین در حال حاضر آزمایش عمومی و تأییدشدهای برای جستوجوی نشانگرهای معرفیشده در همه بیماران وجود ندارد.
پیام عملی فعلی، ادامه پیگیری براساس برنامه تیم درمان است. تصمیم درباره مدت پیگیری، تصویربرداری یا درمانهای تکمیلی باید بر پایه نوع و مرحله تومور و شرایط هر بیمار گرفته شود. نتیجه یک پژوهش آزمایشگاهی نباید باعث قطع، شروع یا تغییر خودسرانه درمان شود.
تفاوت عود بیماری با محاسبه خطر ابتلا چیست؟
این پژوهش درباره بازگشت احتمالی سرطان پس از تشخیص و درمان است؛ نه احتمال ابتلای نخستینبار یک زن سالم به سرطان پستان. محاسبه خطر، غربالگری، تشخیص و پیگیری پس از درمان چهار مرحله متفاوتاند و هرکدام هدف و ابزارهای خاص خود را دارند.
برای شناخت مرحله پیش از بیماری میتوانید مطلب چرا ارزیابی خطر سرطان پستان باید پیش از ۵۰ سالگی آغاز شود؟ را بخوانید.
پژوهش دانشگاه لاکویلا نشان میدهد بعضی سلولهای سرطان پستان میتوانند با تقلید از سلولهای بنیادی خونساز و استفاده از محیط محافظتی استخوان، وارد حالت خفتگی شوند. Notch2 و مولکولهایی مانند CXCR4 و CD177 از مهمترین سرنخهای شناساییشده در این فرایند هستند.
این کشف میتواند به شناخت بهتر عود دیرهنگام سرطان پستان و طراحی پژوهشهای درمانی آینده کمک کند؛ اما هنوز یک یافته پیشبالینی است و به درمان یا آزمایش آماده استفاده برای بیماران تبدیل نشده است.
