در روزگاری که نااطمینانیهای اقتصادی، فشارهای معیشتی، آلودگی هوا، نگرانیهای شغلی و حتی تنشهای منطقهای سایه سنگینی بر زندگی مردم انداخته، استرس به بخشی جداییناپذیر از تجربه روزمره بسیاری از ایرانیها تبدیل شده است. فشارهای اقتصادی، اخبار سیاسی، تورم و دغدغههای معیشتی از مهمترین عوامل ایجاد فشار روانی هستند. در چنین شرایطی که اضطراب، بیخوابی و خستگی ذهنی رو به افزایش است، پرسش مهم این است که این استرس مزمن چه تأثیری بر سلامت جسم ما میگذارد؟ در ادامه، نگاهی میاندازیم به ترجمهای که «نسل ریشه» درباره ارتباط استرس و چاقی منتشر کرده است؛ پژوهشی تازه که در سال ۲۰۲۶ در International Journal of Obesity منتشر شده است.
استرس مزمن، کالری بیشتر
این مطالعه رفتار غذایی ۴۷ فرد مبتلا به چاقی را در یک بازه ۱۴روزه و در شرایط واقعی زندگی بررسی کرد. شرکتکنندگان در مجموع ۲۰۰۴ وعده غذایی را ثبت کردند و پیش از هر وعده، میزان استرس، احساسات، گرسنگی و شرایط محیطی خود را گزارش دادند. میزان کالری هر وعده نیز با روشهای دقیق تغذیهای محاسبه شد.
نتایج نشان داد افرادی که بهطور میانگین سطح استرس بالاتری داشتند، کالری بیشتری مصرف میکردند. این افزایش مصرف فقط در یک یا دو وعده دیده نشد، بلکه به شکل الگویی نسبتاً پایدار در رفتار غذایی آنها وجود داشت. به بیان سادهتر، استرس مزمن با پرخوری منظمتر و دریافت انرژی بالاتر همراه بود.
پژوهشگران توضیح میدهند که این رابطه میتواند هم روانشناختی باشد و هم زیستی. استرس میل به خوردن غذاهای پرچرب و پرکالری را افزایش میدهد و از سوی دیگر با ترشح هورمونهایی مانند کورتیزول، اشتها و ذخیره چربی را تقویت میکند. افزون بر استرس، عواملی مانند گرسنگی شدیدتر از حد معمول، احساس از دست دادن کنترل هنگام غذا خوردن، خوردن برای لذت، مصرف غذای رستورانی و وعدههای دیرهنگام نیز با کالری بالاتر ارتباط داشتند.
وقتی موقعیت، اثر استرس را تغییر میدهد
اما یکی از یافتههای مهم این پژوهش این بود که استرس همیشه به یک شکل عمل نمیکند. زمانی که افراد تحت استرس بودند اما خارج از خانه غذا میخوردند، کالری کمتری ثبت میکردند. این نتیجه نشان میدهد که زمینه و دسترسی محیطی نقش مهمی در فعال شدن پرخوری دارند.
در خانه، خوراکیها و تنقلات بهراحتی در دسترساند و خوردن میتواند واکنشی فوری به تنش باشد. اما بیرون از خانه، دسترسی به غذاهای دلخواه ممکن است محدودتر باشد یا نیاز به تلاش بیشتری داشته باشد. بنابراین استرس بهتنهایی عامل تعیینکننده نیست؛ بلکه در تعامل با محیط معنا پیدا میکند.
همچنین مشخص شد استرس لحظهای، یعنی فشاری که درست قبل از یک وعده تجربه میشود، باعث افزایش نوسان در میزان کالری مصرفی میشود. برخی افراد در لحظههای استرسزا بسیار بیشتر از حد معمول میخورند و برخی دیگر کمتر. این تفاوتها نشان میدهد واکنش به استرس کاملاً فردی است و نمیتوان نسخهای یکسان برای همه پیچید.
پرخوری فقط واکنش به استرس نیست
جمعبندی این پژوهش نشان میدهد پرخوری پدیدهای چندعاملی است. سطح کلی استرس، احساسات لحظهای، گرسنگی زیستی، موقعیت مکانی، حضور دیگران و حتی زمان روز همگی در کنار هم تعیین میکنند که یک وعده غذایی چه میزان کالری داشته باشد.
نکته قابل توجه دیگر این بود که افرادی که معمولاً احساس میکردند «زیاد میخورند»، در میانگین کلی کالری کمتری ثبت میکردند؛ شاید به دلیل آگاهی بیشتر و تلاش برای کنترل. اما در همان لحظههایی که احساس پرخوری داشتند، واقعاً کالری بیشتری مصرف میکردند.
پیام اصلی این پژوهش روشن است: اگر قرار است پرخوری ناشی از استرس کنترل شود، تنها کاهش استرس کافی نیست. باید به شرایطی که در آن غذا میخوریم، میزان دسترسی به خوراکیهای پرکالری و الگوهای فردی واکنش به تنش هم توجه شود.
در شرایطی که استرس مزمن به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده، شناخت این سازوکارها میتواند گامی مهم برای محافظت از سلامت جسمی و پیشگیری از اضافه وزن باشد.
