پژوهش تازهای که نتایج آن در مجله علمی Scientific Reports منتشر شده و اریک دولان (Eric W. Dolan) نیز به آن پرداخته است، نشان میدهد افسردگی تنها یک اختلال مغزی نیست. محققان دانشگاه سائوپائولو برزیل با تحلیل بیش از ۳ هزار نمونه خون دریافتهاند که فعالیت صدها ژن در گلبولهای سفید خون افراد مبتلا به افسردگی اساسی تغییر میکند؛ یافتهای که میتواند در آینده به توسعه نشانگرهای زیستی برای تشخیص و پایش این بیماری کمک کند.
این مطالعه که با هدایت «اوتاویو کابرال-مارکز» و «آنی سیلوا آدری» انجام شده، شواهد تازهای از ارتباط نزدیک میان سیستم عصبی و سیستم ایمنی ارائه میدهد. به گفته پژوهشگران، افسردگی پدیدهای محدود به مغز نیست و آثار آن در سراسر بدن، از جمله در سلولهای ایمنی، قابل مشاهده است.
ردپای افسردگی در سلولهای ایمنی
پژوهشگران دادههای ژنتیکی ۱۸۶۴ فرد مبتلا به افسردگی اساسی را با ۱۲۰۸ فرد سالم مقایسه کردند. آنها با استفاده از دادههای ترنسکریپتومیک، که میزان فعال یا غیرفعال شدن ژنها را نشان میدهد، دریافتند ۱۳۸۳ ژن در گلبولهای سفید خون بیماران فعالیت متفاوتی دارند.
نکته جالب توجه این بود که ۷۳ مورد از این ژنها معمولاً با سیناپسها و ارتباطات عصبی در مغز مرتبط شناخته میشوند. این موضوع نشان میدهد برخی از سازوکارهای زیستی مرتبط با افسردگی، تنها در مغز رخ نمیدهند و در سیستم ایمنی نیز بازتاب پیدا میکنند.
اوتاویو کابرال-مارکز، استاد دانشکده پزشکی دانشگاه سائوپائولو، میگوید: «افسردگی یک پدیده فراگیر در سراسر بدن است و سیستم ایمنی یکی از مسیرهایی است که این اختلال را فراتر از دستگاه عصبی مرکزی گسترش میدهد.»
۱۸ ژن که میتوانند سرنخهای تازهای از افسردگی بدهند
در مرحله بعد، دانشمندان از روشهای آماری پیشرفته برای شناسایی الگوهای متمایز ژنتیکی استفاده کردند. نتیجه این تحلیل، شناسایی ۱۸ ژن مرتبط با عملکرد سیناپسها بود که بهطور مداوم میان افراد مبتلا به افسردگی و افراد سالم تفاوت داشتند.
به گفته پژوهشگران، این ژنها میتوانند در آینده به عنوان نشانگرهای زیستی بالقوه مورد بررسی قرار گیرند. از آنجا که دسترسی به خون بسیار سادهتر از بافت مغز است، چنین نشانگرهایی ممکن است راه را برای توسعه ابزارهای دقیقتر در تشخیص و ارزیابی شدت افسردگی هموار کنند.
البته محققان تأکید دارند که هنوز هیچ آزمایش خون معتبری برای تشخیص افسردگی وجود ندارد و این یافتهها نیازمند تأیید در مطالعات آزمایشگاهی و بالینی بیشتر هستند.
چرا افسردگی با بیماریهای جسمی همراه است؟
پژوهشگران علاوه بر نمونههای خون، دادههای ژنتیکی هفت ناحیه مختلف مغز را نیز بررسی کردند و هفت ژن مشترک را یافتند که هم در مغز و هم در سلولهای ایمنی دچار تغییر شده بودند.
تحلیلهای بعدی نشان داد این ژنها با بیماریهایی مانند اختلال دوقطبی، اضطراب، روانپریشی، فشار خون بالا، بیماریهای عروقی و پسوریازیس نیز ارتباط دارند. این یافته میتواند توضیح دهد که چرا افراد مبتلا به افسردگی بیشتر در معرض برخی بیماریهای جسمی و التهابی قرار میگیرند.
به گفته محققان، التهاب و اختلالات مولکولی ناشی از افسردگی ممکن است بهطور همزمان بر مغز و سایر اندامهای بدن اثر بگذارند و پیامدهای گستردهای برای سلامت فرد داشته باشند.
گامی به سوی پزشکی دقیقتر در سلامت روان
هرچند این مطالعه هنوز نمیتواند ثابت کند که تغییرات ژنی علت افسردگی هستند یا نتیجه آن، اما تصویری جامعتر از ماهیت این بیماری ارائه میدهد. یافتههای جدید نشان میدهند افسردگی تنها یک اختلال روانی نیست، بلکه با تغییرات قابل اندازهگیری در سیستم ایمنی و عملکرد سلولهای بدن نیز همراه است.
پژوهشگران امیدوارند در آینده با ترکیب دادههای ژنتیکی، ایمنیشناختی و عصبی بتوانند ابزارهای دقیقتری برای تشخیص، پایش و حتی درمان افسردگی توسعه دهند؛ ابزارهایی که شاید روزی امکان شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر را نیز فراهم کنند.
