آمارهای رسمی اتحادیه اروپا نشان میدهد الگوی فرزندآوری در قاره اروپا طی یک دهه گذشته بهطور معناداری تغییر کرده است. زنان اروپایی امروز نخستین فرزند خود را دیرتر از گذشته به دنیا میآورند و شواهد موجود حاکی از آن است که این روند نهتنها متوقف نشده، بلکه به یک ویژگی پایدار جمعیتشناختی در اروپا تبدیل شده است. تازهترین دادههای Eurostat نشان میدهد میانگین سن زنان هنگام تولد نخستین فرزند در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳ به ۲۹.۸ سال رسیده؛ رقمی که حدود یک سال بیشتر از میانگین ثبتشده در سال ۲۰۱۳ است.
این تغییر در ظاهر عددی ساده به نظر میرسد، اما در واقع بازتاب مجموعهای از تحولات عمیق اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که بر تصمیم افراد برای تشکیل خانواده تأثیر گذاشتهاند.
افزایش تدریجی سن نخستین فرزندآوری در سراسر اروپا
بر اساس دادههای رسمی، افزایش سن نخستین زایمان تقریباً در تمامی کشورهای عضو اتحادیه اروپا مشاهده میشود. اگرچه سرعت این افزایش در کشورها یکسان نیست، اما جهت کلی آن مشترک است. در سال ۲۰۲۳، بالاترین میانگین سن نخستین فرزندآوری در کشورهایی مانند ایتالیا، ایرلند و اسپانیا ثبت شده که در آنها زنان اغلب پس از ۳۱ سالگی مادر میشوند. در مقابل، کشورهای اروپای شرقی و مرکزی همچنان سنین پایینتری را تجربه میکنند، هرچند در این کشورها نیز روند افزایشی بهوضوح دیده میشود.
برای نمونه، در کشورهایی مانند بلغارستان، رومانی و اسلواکی میانگین سن نخستین زایمان حدود ۲۷ سال است. با این حال، حتی این کشورها نیز در مقایسه با یک دهه پیش شاهد افزایش سن مادران بودهاند. این دادهها نشان میدهد که تفاوتهای منطقهای همچنان وجود دارد، اما الگوی کلی در سراسر اروپا یکسان است: فرزندآوری به سنین بالاتر منتقل شده است.
چرا اروپاییها فرزندآوری را به تعویق میاندازند؟
کارشناسان جمعیتشناسی تأکید میکنند که به تعویق افتادن فرزندآوری الزاماً به معنای کاهش تمایل به داشتن فرزند نیست. بر اساس پژوهشهای اجتماعی، اندازه «ایدهآل» خانواده در اروپا طی دهههای اخیر تغییر چندانی نکرده و بسیاری از زوجها همچنان تمایل دارند یک یا دو فرزند داشته باشند. آنچه تغییر کرده، زمانبندی این تصمیم است.
یکی از عوامل اصلی، طولانیتر شدن مسیر تحصیل و ورود به بازار کار است. جوانان اروپایی مدت بیشتری را صرف آموزش عالی میکنند و ورود آنها به مشاغل پایدار اغلب با تأخیر همراه است. از سوی دیگر، دستیابی به ثبات مالی، تأمین مسکن و شکلگیری روابط عاطفی پایدار نسبت به گذشته زمان بیشتری میبرد. همه این عوامل باعث میشود تصمیم برای بچهدار شدن به سالهای پایانی دهه بیست یا حتی اوایل دهه سی زندگی منتقل شود.
علاوه بر این، تغییر نگرشها نسبت به زندگی فردی، پیشرفت شغلی و خودتحققی نیز نقش مهمی ایفا میکند. برای بسیاری از زنان و مردان، فرزندآوری دیگر نخستین اولویت دوران جوانی نیست و پس از تحقق اهداف شخصی و حرفهای در دستور کار قرار میگیرد.
پیامدهای زیستی و سلامت تأخیر در والد شدن
هرچند از منظر اجتماعی این تغییر قابل درک است، اما از دیدگاه زیستی بدن انسان همچنان محدودیتهای خود را دارد. کارشناسان هشدار میدهند که افزایش سن نخستین بارداری میتواند خطر مشکلات باروری را افزایش دهد. با بالا رفتن سن، احتمال کاهش باروری طبیعی، افزایش سقط جنین و بروز برخی عوارض بارداری بیشتر میشود.
این ناهماهنگی میان «زمان ترجیحی اجتماعی» و «بازه زیستی باروری» یکی از چالشهای مهم جمعیتی اروپا به شمار میرود. بسیاری از زوجها زمانی تصمیم به فرزندآوری میگیرند که از نظر پزشکی فرصت باروری آنها محدودتر شده است. در نتیجه، ممکن است نتوانند به تعداد فرزندانی که در ذهن دارند دست یابند.
همین مسئله باعث شده استفاده از درمانهای کمکباروری در اروپا افزایش یابد. دادهها نشان میدهد در سال ۲۰۲۱ بیش از ۱.۱ میلیون چرخه درمان ناباروری در نزدیک به ۱۴۰۰ کلینیک در سراسر اروپا انجام شده است؛ رقمی که نسبت به دهههای گذشته رشد قابلتوجهی داشته است.
درمانهای ناباروری؛ فرصت یا چالش جدید؟
گسترش درمانهای ناباروری از یک سو امکان فرزندآوری در سنین بالاتر را فراهم کرده، اما از سوی دیگر چالشهای تازهای به همراه داشته است. این درمانها معمولاً پرهزینهاند، فشار روانی بالایی بر زوجها وارد میکنند و دسترسی به آنها در همه کشورها یکسان نیست. در برخی کشورهای اروپایی، زنان مجرد، زوجهای همجنس یا گروههای خاص با محدودیتهای قانونی یا مالی برای استفاده از این خدمات روبهرو هستند.
افزون بر این، اتکای بیش از حد به فناوریهای پزشکی ممکن است تصور نادرستی ایجاد کند که امکان فرزندآوری در هر سنی بدون محدودیت وجود دارد؛ در حالی که واقعیتهای زیستی همچنان تعیینکنندهاند. کارشناسان تأکید میکنند که سیاستگذاریهای جمعیتی باید همزمان به حمایت اجتماعی از خانوادهها، تسهیل شرایط فرزندآوری در سنین پایینتر و آگاهیبخشی درباره محدودیتهای زیستی توجه داشته باشد.
آینده جمعیت اروپا در سایه مادران دیرهنگام
افزایش سن نخستین فرزندآوری یکی از عوامل مؤثر بر کاهش نرخ باروری در اروپا محسوب میشود، اما تنها عامل نیست. برخی کشورهایی که زنان در آنها دیرتر مادر میشوند، همچنان نرخ باروری نسبتاً بالاتری دارند. این موضوع نشان میدهد سیاستهای حمایتی، امنیت شغلی، خدمات مراقبت از کودک و تعادل میان کار و زندگی میتوانند نقش تعیینکنندهای در تصمیم به فرزندآوری داشته باشند.
در مجموع، دادههای Eurostat تصویری روشن از یک تغییر ساختاری در جامعه اروپا ارائه میدهد. اروپاییها هنوز میخواهند والد شوند، اما مسیر رسیدن به این تصمیم طولانیتر و پیچیدهتر شده است. چالش اصلی برای سیاستگذاران این است که چگونه میتوان میان واقعیتهای اجتماعی جدید و محدودیتهای زیستی تعادل برقرار کرد؛ تعادلی که آینده جمعیتی قاره اروپا به آن وابسته است.
