روند سالمندی جمعیت ایران با شتاب قابلتوجهی در حال پیشروی است؛ بهگونهای که برآوردها نشان میدهد تا سال ۲۰۵۰ حدود یکپنجم جمعیت کشور را افراد ۶۵ ساله و بیشتر تشکیل خواهند داد. این تغییر جمعیتی میتواند تقاضا برای خدمات درمانی، مراقبتی، بازنشستگی و زیرساختهای شهری را به شکل چشمگیری افزایش دهد.
امیرحسین قاسمی، مدیرعامل مؤسسه همیاری، در گفتوگو با پایگاه خبری انتخاب تأکید کرده است که سالمندی جمعیت، در صورت نبود سیاستگذاری هماهنگ، میتواند به یکی از چالشهای اصلی اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شود.
سالمندی جمعیت جهان؛ یک نفر از هر شش نفر تا سال ۲۰۵۰
افزایش سهم سالمندان پدیدهای محدود به ایران نیست. بشر وارد دورهای شده است که در آن جمعیت افراد بالای ۶۰ و ۶۵ سال با سرعت بیشتری افزایش مییابد. این روند تا حد زیادی نتیجه افزایش امید به زندگی، بهبود خدمات بهداشتی و پیشرفتهای پزشکی است.
براساس گزارش سازمان ملل درباره سالمندی جمعیت، تا سال ۲۰۵۰ از هر شش نفر در جهان، یک نفر ۶۵ ساله یا بیشتر خواهد بود. برآوردهای جدیدتر این سازمان نیز نشان میدهد جمعیت افراد ۶۵ ساله و بیشتر جهان ممکن است از ۷۶۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۱ به حدود ۱.۶ میلیارد نفر در سال ۲۰۵۰ برسد.
سالمندی جمعیت ابتدا در کشورهای توسعهیافته آشکار شد، اما امروز کشورهای کمدرآمد و دارای درآمد متوسط با سرعت بیشتری این تغییر را تجربه میکنند. سازمان جهانی بهداشت پیشبینی کرده است که تا سال ۲۰۵۰ حدود ۸۰ درصد سالمندان جهان در همین کشورها زندگی خواهند کرد.
جمعیت سالمندان ایران تا سال ۲۰۵۰ چقدر میشود؟
به گفته قاسمی، در حال حاضر حدود ۸ درصد جمعیت ایران ۶۵ ساله و بیشتر و نزدیک به ۱۲ درصد جمعیت کشور ۶۰ ساله و بیشتر هستند. این دو شاخص نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند، زیرا آمار و پیشبینیهای جمعیتی ممکن است بر پایه یکی از این دو مرز سنی ارائه شوند.
برآوردها نشان میدهند تا سال ۲۰۵۰ سهم افراد ۶۵ ساله و بیشتر ایران به حدود ۲۰ درصد جمعیت خواهد رسید. سهم جمعیت ۶۰ ساله و بیشتر نیز ممکن است به حدود ۳۰ درصد نزدیک شود؛ یعنی تقریباً از هر سه ایرانی، یک نفر وارد دوره سالمندی شده باشد.
در گزارش «سالمندی جمعیت ایران شتاب گرفته است؛ زیرساختها چقدر آمادهاند؟» ابعاد این تغییر و میزان آمادگی نظام سلامت، مراقبت و حمایت اجتماعی را با جزئیات بیشتری بررسی کردهایم.
چرا جمعیت ایران با سرعت پیر میشود؟
کاهش نرخ باروری در سه دهه اخیر، افزایش امید به زندگی، کاهش تعداد تولدها، تأخیر در ازدواج و مهاجرت بخشی از نیروهای جوان از عوامل مؤثر بر تغییر ساختار سنی ایران هستند.
کاهش فرزندآوری بهتنهایی به معنای سالمندی جمعیت نیست؛ اما وقتی کاهش تولدها با افزایش طول عمر همراه شود، سهم گروههای سنی بالاتر بهتدریج افزایش پیدا میکند. در مطلب «کاهش فرزندآوری در ایران؛ چرا تعداد تولدها از ۲.۴ میلیون به ۸۹۲ هزار رسید؟» ریشههای اقتصادی و اجتماعی این روند بررسی شده است.
سالمندی جمعیت تهران سریعتر از میانگین کشور است
براساس اظهارات مدیرعامل مؤسسه همیاری، حدود ۱۱ تا ۱۳ درصد جمعیت تهران را افراد ۶۰ ساله و بیشتر تشکیل میدهند. در بعضی مناطق قدیمیتر پایتخت، سهم این گروه سنی ممکن است به حدود ۱۸ درصد برسد.
افزایش جمعیت سالمند به معنای تقاضای بیشتر برای حملونقل قابلدسترس، خدمات درمانی و توانبخشی، مراقبت در منزل، فضاهای استراحت شهری و مراکز اجتماعی محلهای است. بااینحال، همانطور که در گزارش «تهران؛ شهری که دوستدار سالمند نیست» بررسی شده، پایتخت هنوز برای حضور مستقل و ایمن سالمندان آمادگی کافی ندارد.
چالشهای سالمندی جمعیت برای نظام سلامت و خانوادهها
کمبود فضاهای مناسبسازیشده، دشواری استفاده از حملونقل عمومی، افزایش هزینه درمان و مراقبت، فشار بر صندوقهای بازنشستگی، تنهایی و انزوای اجتماعی و شکاف دیجیتال از مهمترین چالشهای افزایش جمعیت سالمندان هستند.
خانوادهها نیز در سالهای آینده با مسئولیت بیشتری برای مراقبت از والدین سالمند روبهرو خواهند شد. کوچکترشدن خانوادهها، کاهش تعداد فرزندان و مهاجرت نسل جوان ممکن است ظرفیت مراقبت خانوادگی را محدود کند. تجربه مطرحشده در گزارش «بحران مراقبت از سالمندان در اروپا» نشان میدهد حتی نظامهای رفاهی توسعهیافته نیز در صورت تأخیر در توسعه خدمات مراقبتی با کمبود نیرو، صف انتظار و افزایش هزینهها مواجه میشوند.
اقتصاد سالمندی؛ فرصت تغییر ساختار جمعیت
سالمندی جمعیت صرفاً تهدید نیست. افزایش طول عمر میتواند بازارهای تازهای در حوزه سلامت دیجیتال، مراقبت در منزل، مسکن مناسب، گردشگری، خدمات مالی، آموزش و فناوریهای کمککننده ایجاد کند. مجموعه این فعالیتها با عنوان «اقتصاد نقرهای» یا اقتصاد سالمندی شناخته میشود.
در این نگاه، سالمندان فقط دریافتکننده خدمات نیستند؛ آنان میتوانند از طریق اشتغال انعطافپذیر، کار داوطلبانه، آموزش و انتقال تجربه همچنان در اقتصاد و جامعه نقش داشته باشند. «گردشگری سالمندی در اقتصاد نقرهای» یکی از نمونههای این فرصت اقتصادی است.
ایران چگونه باید برای سالمندی جمعیت آماده شود؟
مدیریت سالمندی جمعیت به برنامهای هماهنگ در حوزه سلامت، مراقبت، بازنشستگی، مسکن، حملونقل، اشتغال و مشارکت اجتماعی نیاز دارد. توسعه مراقبت در منزل، آموزش نیروی انسانی، مناسبسازی شهرها، حمایت از مراقبان خانوادگی و کاهش شکاف دیجیتال باید پیش از رسیدن موج اصلی سالمندی آغاز شود.
افزایش تعداد سالمندان بهخودیخود بحران نیست؛ بحران زمانی شکل میگیرد که سرعت تغییر جمعیت از توان سازگاری نظامهای اقتصادی، اجتماعی و شهری بیشتر شود. فرصت ایران برای آمادهشدن محدود است و هر سال تأخیر میتواند هزینه اصلاح زیرساختها را در آینده افزایش دهد.
منابع
- گفتوگوی امیرحسین قاسمی با پایگاه خبری انتخاب
- سازمان ملل متحد، سالمندی جمعیت جهان
- سازمان جهانی بهداشت، سالمندی و سلامت
