امروز ۲۹ تیرماه (۲۰ ژوئیه) روز جهانی شطرنج است؛ روزی که به نقش این بازی قدیمی در یادگیری، تفکر و ارتباطات انسانی توجه میشود. به همین مناسبت، در نسل ریشه پژوهشی علمی را مرور کردهایم که نگاهی متفاوت به شطرنج دارد؛ پژوهشی که فقط به تأثیر شطرنج بر مغز و تواناییهای شناختی نپرداخته، بلکه بررسی کرده است آیا این فعالیت ذهنی میتواند با سلامت عمومی و کاهش بیماریهای مزمن در سالهای بالاتر زندگی نیز ارتباط داشته باشد.
این مطالعه با عنوان «استادان یا سربازان؟ بررسی آسیبدیدگی و بیماریهای مزمن در ورزشکاران پیشکسوت و شطرنجبازان مرد در مقایسه با الگوهای سلامت جمعیت کانادا» توسط شروتی پاتلیا، ریچل سی. استون، رونا البکری، مهرناز عدلی و جوزف بیکر انجام شده و در مجله علمی BMC Geriatrics منتشر شده است. پژوهشگران در این مطالعه تلاش کردند دو نوع متفاوت از فعالیت در دوران سالمندی را با هم مقایسه کنند: فعالیتهای شدید جسمی در ورزشکاران پیشکسوت و فعالیتهای ذهنی و رقابتی در شطرنجبازان.
هدف پژوهش این بود که بررسی کند آیا افرادی که در سالهای بالاتر زندگی همچنان در یک فعالیت منظم و چالشبرانگیز حضور دارند، از نظر سلامت جسمی وضعیت متفاوتی نسبت به سایر سالمندان دارند یا خیر.
شطرنج؛ فقط یک بازی فکری یا بخشی از سبک زندگی سالم؟
با افزایش سن، احتمال ابتلا به بیماریهای مزمن مانند فشار خون بالا، آرتروز، بیماریهای قلبی یا مشکلات جسمی افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، پژوهشگران سالهاست بررسی میکنند که چه نوع فعالیتهایی میتوانند به حفظ تواناییهای جسمی و ذهنی افراد سالمند کمک کنند.
در بسیاری از مطالعات، ورزش و فعالیت بدنی بهعنوان یکی از عوامل مهم سالمندی سالم شناخته شده است. ورزشکاران پیشکسوت نیز معمولاً بهعنوان نمونهای از «سالمندی موفق» بررسی شدهاند؛ افرادی که با وجود افزایش سن، همچنان تمرین میکنند و در رقابتهای ورزشی حضور دارند.
اما پژوهشگران این مطالعه معتقد بودند سلامت سالمندی فقط به فعالیت جسمی محدود نمیشود. آنها توجه خود را به فعالیتهای شناختی مانند شطرنج معطوف کردند؛ فعالیتی که نیازمند تمرکز، برنامهریزی، تصمیمگیری و تمرین مداوم ذهن است.
به همین دلیل، شطرنجبازان سالمند در این پژوهش بهعنوان گروهی انتخاب شدند که از نظر ذهنی فعال هستند و یک فعالیت رقابتی و هدفمند را دنبال میکنند.
پژوهش علمی درباره شطرنج چگونه انجام شد؟
در این پژوهش، محققان ورزشکاران پیشکسوت و شطرنجبازان را در استان انتاریو کانادا بررسی کردند. شرکتکنندگان شطرنجباز از باشگاهها و مسابقات شطرنج و ورزشکاران پیشکسوت از رقابتهای دوومیدانی انتخاب شدند.
پس از بررسیهای اولیه، اطلاعات ۵۰ شطرنجباز مرد و ۶۹ ورزشکار پیشکسوت مرد بالای ۵۰ سال در تحلیل نهایی قرار گرفت.
برای مقایسه بهتر، پژوهشگران اطلاعات این دو گروه را با دادههای مربوط به دو گروه دیگر از سالمندان کانادایی مقایسه کردند:
- سالمندان با فعالیت بدنی متوسط
- سالمندان کمتحرک
در این مطالعه، دو موضوع اصلی بررسی شد:
- میزان آسیبدیدگی در یک سال گذشته
- وجود بیماریهای مزمن که توسط متخصص سلامت تشخیص داده شده بود
هدف پژوهش این نبود که ثابت کند شطرنج باعث درمان بیماریها میشود، بلکه بررسی میکرد آیا داشتن یک سبک زندگی فعال، چه از نظر جسمی و چه ذهنی، با وضعیت سلامت بهتر در سالمندی ارتباط دارد یا خیر.
شطرنجبازان سالمند چه تفاوتی با افراد کمتحرک داشتند؟
نتایج این پژوهش علمی نشان داد شطرنجبازان نسبت به گروههای سالمند با فعالیت متوسط و کمتحرک، میزان پایینتری از بیماریهای مزمن گزارش کردند.
در این مطالعه، حدود ۳۰ درصد شطرنجبازان وجود بیماری مزمن را گزارش کردند، در حالی که این میزان در سالمندان دارای فعالیت متوسط حدود ۶۷ درصد و در سالمندان کمتحرک حدود ۶۴ درصد بود.
پژوهشگران مشاهده کردند که شطرنجبازان، اگرچه فعالیتی عمدتاً نشسته و ذهنی انجام میدهند، اما از نظر سلامت عمومی وضعیت بهتری نسبت به گروههای کمتحرک داشتند.
محققان معتقدند ممکن است این موضوع تنها به خود بازی شطرنج مربوط نباشد؛ زیرا افرادی که بهصورت رقابتی شطرنج بازی میکنند، معمولاً سبک زندگی فعالتری دارند، برای سلامت خود برنامهریزی بیشتری میکنند و ارتباط اجتماعی بیشتری با دیگران دارند.
مقایسه شطرنج و ورزش؛ فعالیت ذهنی هم میتواند نقش داشته باشد
یکی از بخشهای جالب این پژوهش، مقایسه شطرنجبازان با ورزشکاران پیشکسوت بود.
ورزشکاران پیشکسوت کمترین میزان بیماریهای مزمن را در میان گروههای بررسیشده داشتند، اما بیشترین میزان آسیبدیدگی نیز در این گروه مشاهده شد؛ موضوعی که میتواند به فشار بالای تمرینات ورزشی و رقابتهای جسمی مرتبط باشد.
در مقابل، شطرنجبازان آسیبدیدگی بسیار کمتری داشتند و در عین حال نسبت به سالمندان کمتحرک، بیماریهای مزمن کمتری گزارش کردند.
این یافته باعث شد پژوهشگران مطرح کنند که شاید مفهوم «فعال بودن در سالمندی» تنها به ورزشهای جسمی محدود نباشد و فعالیتهای ذهنی چالشبرانگیز مانند شطرنج نیز بتوانند بخشی از یک سبک زندگی سالم در سالهای بالاتر زندگی باشند.
چرا پژوهشگران شطرنج را برای بررسی سالمندی انتخاب کردند؟
به گفته پژوهشگران، شطرنج یک فعالیت معمولی و صرفاً سرگرمکننده نیست. بازیکنان حرفهای و رقابتی شطرنج برای پیشرفت در این زمینه، سالها تمرین میکنند و باید تواناییهایی مانند تمرکز طولانیمدت، تحلیل موقعیتها، تصمیمگیری و کنترل هیجان را تقویت کنند.
همین ویژگیها باعث شده است شطرنج در سالهای اخیر بهعنوان یکی از نمونههای مهم فعالیتهای شناختی مورد توجه پژوهشگران حوزه سالمندی قرار گیرد.
این مطالعه همچنین نشان میدهد که سلامت در دوران سالمندی نتیجه یک عامل واحد نیست؛ بلکه ترکیبی از فعالیتهای جسمی، ذهنی، اجتماعی و سبک زندگی میتواند در حفظ کیفیت زندگی نقش داشته باشد.
محدودیتهای پژوهش درباره شطرنج و سلامت سالمندان
پژوهشگران تأکید کردهاند که این مطالعه نمیتواند ثابت کند شطرنج بهطور مستقیم باعث کاهش بیماریهای مزمن میشود. این تحقیق از نوع مقطعی بود؛ یعنی وضعیت سلامت افراد در یک زمان مشخص بررسی شد و نمیتوان رابطه علت و معلولی قطعی بین شطرنج و سلامت ایجاد کرد.
همچنین تمام شرکتکنندگان این پژوهش مرد بودند و بیشتر آنها در استان انتاریو کانادا زندگی میکردند؛ بنابراین نتایج ممکن است برای همه گروههای جمعیتی قابل تعمیم نباشد.
با این حال، این پژوهش علمی یک نکته مهم را برجسته میکند: فعالیتهای ذهنی مانند شطرنج میتوانند بخشی از یک سبک زندگی فعال در سالمندی باشند و در کنار دیگر عادتهای سالم، به حفظ مشارکت، یادگیری و ارتباط اجتماعی در سالهای بالاتر زندگی کمک کنند.
