هرم سنی جمعیت ایران در حال تغییر است؛ قاعده هرم، یعنی جمعیت کودکان و نسلهای تازه، باریکتر میشود و نسلهای پرجمعیت گذشته به سنین میانسالی و سالمندی نزدیک میشوند. براساس اطلاعات صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، نرخ باروری ایران در سال ۲۰۲۲ به حدود ۱٫۶ فرزند بهازای هر زن رسیده است و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۵۰ نزدیک به ۲۷٫۹ درصد جمعیت کشور بالای ۶۰ سال داشته باشند.
نسل ریشه پیشتر در مطلب جامع «کاهش فرزندآوری در ایران؛ چرا تعداد تولدها از ۲٫۴ میلیون به ۸۹۲ هزار رسید؟» نشان داده است که این تحول فقط یک علت ندارد. مشکلات اقتصادی، تغییر ارزشها، کاهش و تعویق ازدواج، نااطمینانی نسبت به آینده و بهتأخیرانداختن فرزندآوری، همگی در این روند نقش دارند. در کنار این عوامل، بعضی از زوجهایی که تصمیم به داشتن فرزند میگیرند نیز با مانعی پزشکی به نام ناباروری روبهرو میشوند.
اهمیت این موضوع در بیستودومین کنگره بینالمللی انجمن متخصصان زنان و زایمان ایران نیز مورد تأکید قرار گرفت. دکتر سودابه کاظمی، رئیس انجمن متخصصان زنان و زایمان ایران، «آینده جمعیتی کشور» و «سلامت زنان» را دو نگرانی بههمپیوسته دانست. این نگاه یادآوری میکند که درمان ناباروری نباید فقط ابزاری برای افزایش تعداد تولدها تلقی شود؛ سلامت و حق انتخاب آگاهانه زنان و خانوادهها باید در مرکز سیاستهای جمعیتی قرار داشته باشد.
ناباروری چیست؟
سازمان جهانی بهداشت ناباروری را بیماری دستگاه تولیدمثل زنان یا مردان تعریف میکند که در آن پس از ۱۲ ماه یا بیشتر، بارداری شکل نمیگیرد. برآورد این سازمان نشان میدهد تقریباً از هر شش نفر در سنین باروری، یک نفر در دورهای از زندگی خود ناباروری را تجربه میکند.
ناباروری اولیه به شرایطی گفته میشود که فرد یا زوج تاکنون بارداری موفقی نداشتهاند. ناباروری ثانویه نیز زمانی مطرح میشود که پس از یک یا چند بارداری قبلی، بارداری دوباره اتفاق نمیافتد.
آمار ناباروری در ایران بسته به تعریف، گروه سنی و روش پژوهش متفاوت است. برای نمونه، یک پژوهش سراسری منتشرشده در سال ۲۰۲۵، ناباروری اولیه با معیار ۱۲ماهه را در میان زنان بررسیشده حدود ۱۲ درصد برآورد کرده است. تفاوت میان نتایج پژوهشها نشان میدهد که استفاده از یک عدد ثابت برای توصیف همه وضعیتهای ناباروری میتواند گمراهکننده باشد.
ناباروری چگونه بر جمعیت اثر میگذارد؟
ناباروری تنها و حتی مهمترین علت کاهش تولدها در ایران نیست. کاهش ازدواج و افزایش شمار افراد مجرد در سنین فعال ازدواج، تعویق فرزندآوری و عوامل اقتصادی و اجتماعی، دامنه گستردهتری دارند. بااینحال، ناباروری میتواند میان «تعداد فرزند مطلوب» و «تعداد فرزند تحققیافته» فاصله ایجاد کند.
این تفاوت مهم است: برخی خانوادهها نمیخواهند یا هنوز تصمیم ندارند صاحب فرزند شوند؛ گروهی دیگر خواهان فرزند هستند، اما با یک مانع پزشکی مواجهاند. سیاست جمعیتی مؤثر باید این دو وضعیت را از یکدیگر جدا کند. برای گروه دوم، دسترسی به آگاهی، تشخیص بهموقع و درمان معتبر اهمیت بیشتری از تبلیغات عمومی فرزندآوری دارد.
دکتر محمد رئیسزاده، رئیسکل سازمان نظام پزشکی، در کنگره متخصصان زنان و زایمان، این متخصصان را دارای نقشی مهم در سلامت نسل آینده دانست. این سخن از یک واقعیت حکایت دارد: مسئله جمعیت فقط در سازمانهای آماری یا نهادهای فرهنگی حل نمیشود و نظام سلامت نیز بخشی از آن است.
مهمترین علل ناباروری در زنان
ناباروری در زنان ممکن است با عوامل مختلفی ارتباط داشته باشد:
- اختلال در تخمکگذاری: سندرم تخمدان پلیکیستیک و بعضی اختلالات هورمونی میتوانند نظم تخمکگذاری را برهم بزنند.
- آسیب یا انسداد لولههای رحمی: برخی عفونتهای درماننشده، التهابها یا جراحیهای قبلی ممکن است در حرکت طبیعی تخمک اختلال ایجاد کنند.
- آندومتریوز: رشد بافتی شبیه پوشش داخلی رحم در بیرون از رحم میتواند بر عملکرد دستگاه تولیدمثل اثر بگذارد.
- مشکلات رحمی: برخی ناهنجاریها، فیبرومها یا چسبندگیهای داخل رحم میتوانند باروری را دشوار کنند.
- افزایش سن: با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمکها کاهش مییابد. سبک زندگی سالم برای سلامت عمومی ضروری است، اما نمیتواند روند زیستی کاهش ذخیره تخمدان را کاملاً متوقف کند.
بهتأخیرانداختن فرزندآوری در جوامع مدرن، بهتنهایی ناباروری ایجاد نمیکند؛ اما میتواند زمان اقدام برای بارداری را به دورهای منتقل کند که توان طبیعی باروری کاهش یافته است. به همین دلیل، آگاهی درباره اثر سن باید بخشی از آموزش سلامت باشد، بدون آنکه به ایجاد هراس یا فشار اجتماعی بر زنان منجر شود.
مهمترین علل ناباروری در مردان
ناباروری مسئلهای صرفاً زنانه نیست. براساس توضیحات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا، عوامل مردانه میتوانند با اختلال در عملکرد بیضهها، فرایند خروج مایع منی، مشکلات هورمونی یا عوامل ژنتیکی ارتباط داشته باشند.
کاهش تعداد اسپرم، اختلال در حرکت یا شکل آن، بعضی عفونتها، واریکوسل، آسیبهای قبلی، برخی داروها و تماس با مواد زیانآور محیطی یا شغلی از عوامل احتمالی هستند. در برخی موارد نیز مشکل به ترکیبی از عوامل زنانه و مردانه مربوط است یا با وجود بررسیهای پزشکی، علت مشخصی پیدا نمیشود.
بااینحال، در بسیاری از خانوادهها همچنان تمام فشار و سرزنش متوجه زنان است. این نگاه نهتنها ناعادلانه، بلکه از نظر پزشکی نیز نادرست است. بررسی ناباروری باید برای هر دو نفر انجام شود.
سبک زندگی علمی با تبلیغات درمانی تفاوت دارد
یکی از مهمترین بخشهای مصاحبه کنگره، هشدار دکتر سودابه کاظمی درباره ورود افراد فاقد صلاحیت به خدمات تخصصی زنان بود. او تأکید کرد که برخی افراد با استفاده از عنوانهایی مانند اصلاح سبک زندگی، درمانهای گیاهی یا روشهای بهظاهر طبیعی، وارد حوزههایی میشوند که نیازمند تشخیص و مداخله تخصصی است.
این هشدار برای بحث ناباروری اهمیت ویژهای دارد. سبک زندگی سالم میتواند به کاهش بعضی عوامل خطر کمک کند، اما «اصلاح سبک زندگی» نباید به وعده درمان قطعی تبدیل شود. انسداد لولههای رحمی، اختلالات ژنتیکی، بعضی مشکلات هورمونی یا کاهش ذخیره تخمدان با یک رژیم غذایی یا مکمل ناشناخته درمان نمیشوند.
نخستین راهنمای جهانی ناباروری که سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵ منتشر کرد، تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، ترک دخانیات و توجه به سلامت عمومی را توصیه میکند. این اقدامات بخشی از مراقبت سلامت باروری هستند، نه جایگزین تشخیص پزشک.
کنترل بیماریهایی مانند دیابت و اختلالات تیروئید، خواب کافی، پیشگیری و درمان عفونتها و پرهیز از مصرف خودسرانه داروهای هورمونی نیز اهمیت دارند. در مقابل، اعتماد به تبلیغات غیرعلمی ممکن است زمان ارزشمند تشخیص و درمان را از بین ببرد.
پیشرفت درمان ناباروری در ایران
بخش دیگری از مصاحبه، به توان پزشکی ایران اختصاص داشت. دکتر رئیسزاده در این کنگره اعلام کرد که ایران در درمان ناباروری در جایگاه سوم جهان قرار دارد. با توجه به اینکه شاخص، کشورها و مرجع این رتبهبندی در گزارش مشخص نشدهاند، بهتر است این عبارت در رسانهها به شکل «به گفته رئیس سازمان نظام پزشکی» بازتاب داده شود، نه بهعنوان یک رتبهبندی قطعی و مستقل.
بااینحال، شکلگیری مراکز تخصصی متعدد و سابقه فعالیت مراکزی مانند رویان، نشاندهنده ظرفیت علمی و درمانی واقعی ایران در این حوزه است. مرکز فوقتخصصی درمان ناباروری رویان از سال ۱۹۹۱ در زمینه درمان، پژوهش و آموزش علوم تولیدمثل فعالیت میکند و پذیرای بیماران ایرانی و غیرایرانی است. توسعه مراکز تخصصی خصوصی و مراجعه بیماران خارجی نیز زمینهای برای گردشگری سلامت در درمان ناباروری ایجاد کرده است.
مصاحبه کنگره به کاهش چشمگیر مرگومیر مادران در چند دهه گذشته نیز اشاره میکند. اگرچه این شاخص مستقیماً میزان موفقیت درمان ناباروری را نشان نمیدهد، تصویری از پیشرفت زیرساختهای سلامت مادران و خدمات زنان در ایران ارائه میکند.
در عین حال، توان علمی بدون سیاستگذاری مناسب کافی نیست. دکتر کاظمی از حضور ناکافی متخصصان زنان و زایمان در برخی سطوح سیاستگذاری سلامت انتقاد کرده است. اگر سیاستهای جمعیتی بدون مشارکت متخصصان، بدون توجه به سلامت زنان و بدون بررسی دسترسی عادلانه به درمان تدوین شوند، ممکن است افزایش عدد تولد بر کیفیت مراقبت و حقوق افراد مقدم شود.
فناوریهای آینده چه نقشی دارند؟
در این مصاحبه از هوش مصنوعی، ژنومیک، کلانداده، سلولدرمانی، شبیهسازها و جراحی رباتیک بهعنوان محورهای آینده پزشکی نام برده شده است. بخشی از این فناوریها میتوانند در آینده به تشخیص دقیقتر، انتخاب مناسبتر روش درمان و تحلیل دادههای باروری کمک کنند؛ اما همه آنها هنوز درمان رایج یا قطعی ناباروری محسوب نمیشوند.
نکته اصلی مصاحبه این است که پزشکی آینده فقط به مهارتهای سنتی متکی نخواهد بود. مراکز درمان ناباروری نیز باید همزمان با توسعه فناوری، کیفیت آموزش، نظارت حرفهای، شفافیت نتایج و ایمنی بیمار را تقویت کنند. استفاده از عنوان «فناوری پیشرفته» نباید به ابزاری برای ایجاد انتظار غیرواقعی یا تبلیغات تجاری تبدیل شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر پس از ۱۲ ماه اقدام، بارداری اتفاق نیفتاده باشد، ارزیابی پزشکی توصیه میشود. برای زنان ۳۵ ساله و بالاتر، برخی راهنماها از جمله راهنمای سلامت باروری CDC، مراجعه پس از شش ماه را پیشنهاد میکنند.
در صورت نامنظمبودن چرخههای قاعدگی، سابقه بیماری یا جراحی مؤثر بر باروری، درمان سرطان یا وجود مشکل شناختهشده در مردان، ممکن است مراجعه زودتر ضرورت داشته باشد. تشخیص و درمان نیز باید در مراکز معتبر و زیر نظر متخصصان دارای صلاحیت انجام شود.
ناباروری برای بخشی از خانوادهها مانعی واقعی در مسیر فرزندآوری است؛ اما پیشرفتهای پزشکی، از درمانهای دارویی و جراحی تا IVF و روشهای حفظ باروری، امکانهای بیشتری نسبت به گذشته ایجاد کردهاند. این امکانها ارزشمندند، ولی تضمین قطعی نیستند.
در مطلب بعدی نسل ریشه بررسی خواهیم کرد که IVF، فریز تخمک و فریز جنین چگونه انجام میشوند، چه تفاوتی دارند و چرا این روشها باید بهعنوان «افزایش فرصت باروری» شناخته شوند، نه بیمهای قطعی برای فرزندآوری در سالهای آینده.
این مطلب جنبه آگاهیبخشی دارد و جایگزین ارزیابی یا توصیه پزشک متخصص نیست.
