افزایش جمعیت سالمندان در بسیاری از کشورهای جهان، نگاه برنامهریزان شهری را تغییر داده است. دیگر پرسش این نیست که چگونه باید از سالمندان مراقبت کرد، بلکه این است که شهرها چگونه باید طراحی شوند تا سالمندان بتوانند سالمتر، مستقلتر و با کیفیت زندگی بالاتری در آنها زندگی کنند. چهار پژوهشگر به نامهای یوشوان زو (Yuxuan Zou)، کارینا مک (Karina Mak)، وایلونگ لو (Wailung Lo) و مین یانگ (Min Yang) در مقالهای که سال ۲۰۲۶ در نشریه علمی Health & Place منتشر شده، با بررسی نظاممند ۵۸ مطالعه از کشورهای مختلف جهان تلاش کردهاند به این پرسش پاسخ دهند که «شهر دوستدار سالمند» چه ویژگیهایی دارد و کدام عوامل شهری بیشترین تأثیر را بر رفاه و کیفیت زندگی سالمندان میگذارند. نتایج این پژوهش نشان میدهد آنچه پژوهشگران و مدیران شهری برای ارزیابی شهرهای دوستدار سالمند اندازهگیری میکنند، بر آنچه از کیفیت زندگی سالمندان میآموزند نیز تأثیر میگذارد؛ به همین دلیل، برخی از مهمترین ابعاد زندگی سالمندان تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
شهر دوستدار سالمند فقط به خیابان و ساختمان محدود نمیشود
مفهوم «شهر دوستدار سالمند» نخستین بار در چارچوب برنامه «شهرها و جوامع دوستدار سالمند» سازمان جهانی بهداشت مطرح شد. این چارچوب هشت حوزه را برای ارزیابی شهرها معرفی میکند؛ از فضاهای عمومی، ساختمانها، حملونقل و مسکن گرفته تا مشارکت اجتماعی، احترام و پذیرش اجتماعی، مشارکت مدنی، دسترسی به اطلاعات و خدمات سلامت.
این پژوهش که نتایج ۵۸ مطالعه بینالمللی را کنار هم قرار داده، نشان میدهد بیشتر تحقیقات تاکنون بر جنبههای فیزیکی شهر تمرکز کردهاند. دسترسی به حملونقل عمومی، کیفیت پیادهروها، وجود پارکها، ساختمانهای مناسبسازیشده و مراکز درمانی، بیشترین سهم را در ارزیابی شهرهای دوستدار سالمند داشتهاند؛ در حالی که موضوعاتی مانند احساس تعلق، روابط همسایگی، احترام اجتماعی، مشارکت در فعالیتهای محلی و ارتباطات اجتماعی بسیار کمتر بررسی شدهاند.
به اعتقاد نویسندگان این مقاله، این عدم تعادل باعث میشود تصویری ناقص از نیازهای واقعی سالمندان شکل بگیرد؛ زیرا کیفیت زندگی در دوران سالمندی تنها به مناسب بودن زیرساختهای شهری وابسته نیست، بلکه به کیفیت روابط اجتماعی و میزان حضور فعال افراد در جامعه نیز بستگی دارد.
کدام ویژگیهای شهری بیشترین تأثیر را بر کیفیت زندگی سالمندان دارند؟
نتایج این پژوهش نشان میدهد برخی ویژگیهای شهرها، صرفنظر از کشور محل انجام مطالعه، ارتباط پایداری با سلامت و رفاه سالمندان دارند.
یکی از مهمترین عوامل، حملونقل عمومی قابل اعتماد و در دسترس است. سالمندانی که به اتوبوس، مترو یا سایر وسایل حملونقل عمومی دسترسی آسان دارند، معمولاً رضایت بیشتری از زندگی گزارش میکنند، استقلال عملکردی خود را بهتر حفظ میکنند و کمتر در انجام فعالیتهای روزمره دچار محدودیت میشوند.
عامل مهم دیگر، دسترسی آسان به خدمات روزمره است. نزدیکی فروشگاهها، مراکز درمانی، داروخانهها و خدمات عمومی باعث میشود سالمندان بتوانند بدون وابستگی به دیگران امور روزانه خود را انجام دهند. این استقلال نقش مهمی در افزایش رضایت از زندگی و حفظ سلامت روان دارد.
کیفیت فضاهای عمومی نیز اهمیت زیادی دارد. پیادهروهای مناسب، مسیرهای ایمن، نیمکت برای استراحت، فضای سبز، نور کافی، سرویسهای بهداشتی عمومی و محیطهای بدون مانع، سالمندان را به پیادهروی و حضور در جامعه تشویق میکند. در مقابل، ناامنی محله، کیفیت پایین معابر، جرم و مشکلات محیطی با افزایش افسردگی، کاهش رضایت از زندگی و افت سلامت جسمی و روانی ارتباط داشتهاند.
پژوهشگران در این مقاله همچنین دریافتند سالمندانی که در محلههایی با دسترسی بهتر به خدمات سلامت و مراکز اجتماعی زندگی میکنند، معمولاً وضعیت سلامت خود را بهتر ارزیابی میکنند و از زندگی رضایت بیشتری دارند.
چرا روابط اجتماعی به اندازه زیرساختهای شهری اهمیت دارد؟
یکی از مهمترین پیامهای این پژوهش آن است که شهر دوستدار سالمند تنها با ساختن رمپ، پارک یا ایستگاه اتوبوس ایجاد نمیشود.
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش نقش پررنگ مشارکت اجتماعی در سلامت و رفاه سالمندان است. وجود مراکز فرهنگی، فضاهای تفریحی، برنامههای اجتماعی، فعالیتهای داوطلبانه و فرصتهای تعامل با دیگران با سلامت روان بهتر، کاهش احساس تنهایی و افزایش کیفیت زندگی همراه است.
پژوهشگران همچنین به سه حوزهای اشاره میکنند که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند؛ احترام و پذیرش اجتماعی، مشارکت مدنی و دسترسی به اطلاعات.
اگر سالمندان احساس کنند در جامعه مورد احترام هستند، صدای آنها شنیده میشود و میتوانند در تصمیمگیریهای اجتماعی نقش داشته باشند، رضایت بیشتری از زندگی خواهند داشت. در مقابل، نادیده گرفتن این ابعاد باعث میشود حتی در شهرهایی که از نظر امکانات فیزیکی وضعیت مناسبی دارند، کیفیت زندگی سالمندان به سطح مطلوب نرسد.
به همین دلیل نویسندگان این مقاله معتقدند سیاستگذاران نباید تنها بر ساخت زیرساختهای شهری تمرکز کنند، بلکه باید به تقویت سرمایه اجتماعی، ارتباطات همسایگی، مشارکت بیننسلی و کاهش انزوای اجتماعی نیز توجه داشته باشند.
چرا نتایج پژوهشها همیشه یکسان نیست؟
با وجود آنکه بیشتر مطالعات بررسیشده در این پژوهش ارتباط مثبتی میان شهرهای دوستدار سالمند و رفاه سالمندان گزارش کردهاند، این رابطه همیشه یکسان نبوده است.
برای مثال، نویسندگان این مقاله توضیح میدهند که در برخی پژوهشها افزایش فضای سبز یا تعداد خدمات شهری لزوماً به معنای رضایت بیشتر سالمندان نبوده است. شرایط هر شهر، نحوه توزیع خدمات و حتی شیوه اندازهگیری شاخصها میتواند نتایج را تغییر دهد.
در بعضی مناطق محروم، تراکم بالای مراکز خدماتی حتی با رضایت کمتر از زندگی همراه بوده است؛ زیرا این مراکز معمولاً در مناطقی ایجاد شدهاند که مشکلات اجتماعی و نیازهای درمانی بیشتری وجود دارد. بنابراین، تعداد زیاد خدمات همیشه به معنای کیفیت بهتر زندگی نیست.
همچنین پژوهشگران توضیح میدهند که مطالعات مختلف از روشهای متفاوتی برای سنجش «دوستدار سالمند بودن» استفاده کردهاند. برخی تنها نظر سالمندان را پرسیدهاند، برخی بر دادههای شهری مانند تعداد ایستگاههای حملونقل یا مراکز درمانی تکیه کردهاند و گروهی نیز هر دو روش را با هم به کار بردهاند. همین تفاوتها باعث شده مقایسه نتایج میان پژوهشها دشوار باشد.
آینده شهرهای دوستدار سالمند چگونه خواهد بود؟
نویسندگان این مقاله معتقدند ارزیابی شهرهای دوستدار سالمند باید از این پس جامعتر انجام شود. به گفته آنها، ترکیب دادههای عینی مانند اطلاعات مکانی، حملونقل، فضای سبز و خدمات شهری با تجربه و نظر خود سالمندان، تصویر دقیقتری از کیفیت محیط زندگی ارائه میدهد.
آنها همچنین پیشنهاد میکنند علاوه بر زیرساختهای شهری، ویژگیهای ریزمقیاس محیط مانند کیفیت گذرگاههای عابر پیاده، وجود نیمکت، سایه، رمپ، خوانایی مسیرها و موانع حرکتی نیز بررسی شود؛ زیرا همین جزئیات کوچک میتوانند تفاوت بزرگی در زندگی روزمره سالمندان ایجاد کنند.
از سوی دیگر، استفاده از فناوریهای جدید مانند تصاویر نمای خیابان، دادههای مکانی دقیق و ابزارهای نوین تحلیل شهری میتواند به مدیران شهری کمک کند محیط زندگی سالمندان را واقعبینانهتر ارزیابی کنند.
پیام اصلی این پژوهش روشن است؛ شهر دوستدار سالمند فقط شهری با ساختمانهای مناسبسازیشده نیست، بلکه شهری است که هم زیرساختهای مناسب دارد و هم امکان مشارکت، ارتباط اجتماعی، استقلال و احساس تعلق را برای سالمندان فراهم میکند. به باور نویسندگان، اگر آنچه در شهر اندازهگیری میشود تنها به خیابان، ساختمان و خدمات محدود باشد، بخش مهمی از عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی سالمندان همچنان از نگاه برنامهریزان شهری پنهان خواهد ماند.
