در شرایطی که ایران بیش از ۴۰ روز درگیر جنگ بوده و اکنون نیز در فضایی از آتشبس شکننده به سر میبرد، بسیاری از مردم روز خود را با بررسی اخبار سیاسی، نظامی و دیپلماتیک آغاز میکنند. انتشار مداوم خبرهای مربوط به مذاکرات، اظهارنظرهای متناقض مقامهای سیاسی خارجی و گزارشهایی از نقض آتشبس از سوی آمریکا یا اسرائیل، جامعه را در وضعیتی از تعلیق و انتظار قرار داده است؛ وضعیتی که در آن بسیاری از شهروندان مدام این پرسش را با خود تکرار میکنند که آینده چه خواهد شد و سرنوشت جنگ و مذاکرات به کجا خواهد رسید.
این نگرانی تنها به شرایط امروز محدود نمیشود. تجربه رویدادهای پرتنش سالهای اخیر و شکلگیری نوعی بیاعتمادی نسبت به غرب، باعث شده احساس نااطمینانی در بخشی از جامعه عمیقتر شود. در چنین فضایی، بسیاری از افراد بهطور مداوم شبکههای اجتماعی، کانالهای خبری و رسانهها را رصد میکنند تا شاید نشانهای از آینده پیدا کنند.
اما یک پژوهش علمی تازه نشان میدهد این رفتار که در روانشناسی رسانه با عنوان «دوماسکرولینگ» یا پیگیری وسواسگونه اخبار منفی شناخته میشود، لزوماً به کاهش نگرانی کمک نمیکند و حتی میتواند سطح اضطراب، استرس و بدبینی نسبت به آینده را افزایش دهد.
در همین زمینه، پژوهشی که سال ۲۰۲۴ به سرپرستی «رضا شهبهنگ» و همکارانش در مجله علمی Computers in Human Behavior Reports منتشر شد، نشان میدهد پیگیری مداوم اخبار منفی و بحرانزا میتواند با افزایش اضطراب، نگرانی درباره آینده و بدبینی اجتماعی همراه باشد. پژوهشگران این رفتار را «دوماسکرولینگ» (Doomscrolling) مینامند؛ وضعیتی که در آن افراد با وجود تجربه استرس و ناراحتی، همچنان به جستوجو و مصرف بیوقفه اخبار ادامه میدهند؛ رفتاری که این روزها برای بسیاری از ایرانیان در پیگیری اخبار جنگ، آتشبس و مذاکرات کاملاً آشنا به نظر میرسد.
چرا در روزهای بحران نمیتوانیم از اخبار فاصله بگیریم؟
مغز انسان بهطور طبیعی نسبت به تهدیدها حساس است. از دیدگاه تکاملی، توجه به خطرات احتمالی میتوانسته به بقا کمک کند. به همین دلیل خبرهای مربوط به جنگ، بحرانهای سیاسی، ناامنی یا درگیریهای نظامی بیش از اخبار عادی توجه ما را جلب میکنند.
در شرایطی که آینده نامشخص به نظر میرسد، بسیاری از افراد تصور میکنند با دنبال کردن لحظهبهلحظه اخبار میتوانند کنترل بیشتری بر شرایط داشته باشند. آنها امیدوارند خبر بعدی پاسخی برای نگرانیهایشان داشته باشد یا تصویری روشنتر از آینده ارائه کند. اما در عمل، این جستوجوی مداوم اغلب به چرخهای بیپایان تبدیل میشود؛ چرخهای که در آن هر خبر جدید، پرسشها و نگرانیهای تازهای ایجاد میکند.
پژوهشگران معتقدند همین احساس نااطمینانی یکی از مهمترین دلایل وابستگی افراد به مصرف مداوم اخبار در دورههای بحران است.
دوماسکرولینگ؛ چرخهای که اضطراب را تغذیه میکند
مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ توسط گروهی از پژوهشگران و با مشارکت نمونههایی از ایران و آمریکا انجام شد، نشان داد افرادی که بهطور مداوم اخبار منفی و بحرانزا را دنبال میکنند، سطوح بالاتری از اضطراب، نگرانی نسبت به آینده و بدبینی اجتماعی را تجربه میکنند.
پژوهشگران این پدیده را «دوماسکرولینگ» مینامند؛ رفتاری که در آن فرد با وجود احساس ناراحتی و استرس، همچنان به مرور اخبار منفی ادامه میدهد. بررسیهای علمی نشان میدهد این رفتار میتواند با افزایش استرس، اضطراب، خستگی ذهنی، کاهش کیفیت خواب و افت احساس رفاه روانی همراه باشد.
نکته مهم اینجاست که مشکل اصلی آگاه بودن از رویدادها نیست. آنچه به سلامت روان آسیب میزند، قرار گرفتن مداوم و بیوقفه در معرض حجم زیادی از اخبار منفی است. در چنین شرایطی، مغز فرصت کافی برای بازیابی آرامش پیدا نمیکند و سیستم هشدار روانی بهطور مداوم فعال باقی میماند.
در نتیجه فرد ممکن است حتی زمانی که خبر جدیدی وجود ندارد، همچنان احساس نگرانی، بیقراری و انتظار برای وقوع اتفاقی ناخوشایند را تجربه کند.
چگونه بدون غرق شدن در اخبار، آگاه بمانیم؟
متخصصان سلامت روان تأکید میکنند که قطع کامل اخبار نه ممکن است و نه ضروری. آگاهی از رویدادهای مهم سیاسی و اجتماعی بخشی از زندگی شهروندی است. با این حال، مدیریت شیوه مصرف اخبار میتواند از فشار روانی ناشی از آنها بکاهد.
یکی از توصیههای اصلی، تعیین زمان مشخص برای پیگیری اخبار است. بهجای بررسی مداوم رسانهها در طول روز، بهتر است یک یا دو بازه زمانی محدود برای مطالعه خبرها در نظر گرفته شود.
همچنین انتخاب چند منبع معتبر و پرهیز از دنبال کردن همزمان دهها کانال و صفحه خبری میتواند از بمباران اطلاعاتی جلوگیری کند. بسیاری از افراد تصور میکنند دریافت یک خبر از منابع متعدد به افزایش آگاهی آنها کمک میکند، در حالی که این کار اغلب تنها بار هیجانی خبر را تکرار میکند.
متخصصان همچنین توصیه میکنند افراد در ساعات پایانی شب از مطالعه اخبار تنشزا خودداری کنند، زیرا این اخبار میتوانند کیفیت خواب را کاهش دهند و سطح اضطراب را افزایش دهند.
در کنار این موارد، فعالیت بدنی، ارتباط با خانواده و دوستان، مطالعه کتاب، حضور در طبیعت و انجام فعالیتهای روزمره لذتبخش میتواند به بازگشت تعادل روانی کمک کند.
پژوهشهای علمی نشان میدهند در دوران بحران، حفظ تعادل میان «آگاه بودن» و «غرق شدن در اخبار» اهمیت زیادی دارد. آگاهی میتواند به تصمیمگیری بهتر کمک کند، اما پیگیری وسواسگونه و بیوقفه اخبار لزوماً اطلاعات مفید بیشتری در اختیار ما قرار نمیدهد و در بسیاری از موارد تنها اضطراب و نگرانی را افزایش میدهد.
