در روزهای اخیر، در خبرها خواندیم که دکتر میدری از آغاز به کار ایدهی «بانک زمان» در منطقه ۴ تهران خبر داده است. این طرح مطابق با ماده (۳۱) برنامه هفتم توسعه مطرح شده و بر اساس آن، وزارت تعاون مکلف است با استفاده از شرکتها و نهادهای مردمی، بانک زمان را راهاندازی کند. در بانک زمان، خدماتی که مردم ارائه میدهند در یک پلتفرم ثبت میشود و میان اعضای یک محله یا جامعه محلی بهصورت ساعتی تهاتر میشود. به بیان ساده، بانک زمان نوعی نظام خدمات تهاتری ساعتی است که در آن واحد مبادله پول نیست، بلکه «زمان» و «خدمت» افراد است و هر ساعت خدمت، معادل یک ساعت اعتبار محسوب میشود.
هدف اصلی این مدل، تقویت مشارکت اجتماعی، افزایش همیاری محلی و استفاده از ظرفیتهای مردمی برای پاسخ به مسائل اجتماعی است؛ مسائلی که معمولاً نه بازار رسمی و نه خدمات دولتی بهتنهایی قادر به حل کامل آنها نیستند. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که بانک زمان، بسته به نیاز هر جامعه، میتواند روی حوزههای متفاوتی تمرکز کند؛ از کاهش تنهایی و انزوای اجتماعی گرفته تا حمایت از خانوادهها و اقشار آسیبپذیر.
ژاپن؛ بانک زمان با تمرکز بر سالمندی و مراقبت اجتماعی
در میان تجربههای جهانی، ژاپن یکی از موفقترین نمونههای بانک زمان را با تمرکز مشخص بر مسئله سالمندی اجرا کرده است. این کشور که یکی از پیرترین جوامع جهان بهشمار میرود، از دهه ۱۹۹۰ سیستمی به نام Fureai Kippu（ふれあい切符） که به «بلیت مهربانی» ترجمه میشود، راهاندازی کرده است. این طرح پاسخی مستقیم به چالش افزایش جمعیت سالمندان و فشار فزاینده بر خانوادهها و نظامهای رسمی مراقبت بوده است.
در مدل ژاپنی، افراد با صرف زمان برای کمک به سالمندان، مانند همراهی در خرید، کمک در کارهای روزمره، جابهجایی، همصحبتی یا مراقبتهای غیرپزشکی، به ازای هر ساعت خدمت، اعتبار زمانی دریافت میکنند. این اعتبارها در حساب فرد ذخیره میشود و میتواند در آینده مورد استفاده قرار گیرد؛ چه برای زمانی که خود فرد به خدمات مراقبتی نیاز پیدا میکند و چه برای دریافت خدمات برای والدین سالمندش، حتی اگر آن والدین در شهر یا منطقهای دیگر زندگی کنند.
چرا الگوی ژاپن موفق شد؟
موفقیت Fureai Kippu در ژاپن به چند عامل کلیدی برمیگردد. نخست، وجود یک نیاز اجتماعی واقعی و گسترده در حوزه سالمندی که جامعه را به پذیرش راهحلهای نوآورانه سوق داد. دوم، سادگی و شفافیت مدل که بر پایه یک اصل روشن بنا شده است: هر ساعت خدمت برابر با یک ساعت اعتبار. سوم، تبدیل مراقبت از سالمندان از یک مسئولیت صرفاً خانوادگی یا دولتی به یک مسئولیت اجتماعی مشترک که در آن شهروندان نقش فعال دارند. در نهایت، این سیستم توانسته است علاوه بر ارائه خدمات، به کاهش تنهایی سالمندان و تقویت پیوندهای انسانی در جامعه کمک کند.
تجربه ژاپن و افق بانک زمان در ایران
آغاز اجرای بانک زمان در تهران، اگرچه در مقیاسی محدود شروع شده، اما میتواند زمینهساز شکلگیری یک ابزار مؤثر اجتماعی باشد؛ بهویژه اگر متناسب با نیازهای واقعی جامعه ایرانی طراحی و توسعه پیدا کند. تجربه ژاپن نشان میدهد که بانک زمان زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که بر یک مسئله مشخص و ملموس، مانند سالمندی، مراقبت یا حمایت محلهای، تمرکز کند و به بخشی از زیست روزمره مردم تبدیل شود.
بانک زمان یادآوری میکند که سرمایه اجتماعی فقط در بودجهها و منابع مالی خلاصه نمیشود، بلکه «زمان مردم» نیز سرمایهای ارزشمند است که اگر بهدرستی سازماندهی شود، میتواند هم کیفیت زندگی را ارتقا دهد و هم اعتماد و همبستگی اجتماعی را تقویت کند.
