جهان در آستانه یکی از عمیقترین دگرگونیهای جمعیتی تاریخ معاصر قرار دارد. بر اساس گزارش چاینا دیلی، تا سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۲۰ درصد جمعیت جهان بالای ۶۰ سال خواهند بود؛ یعنی از هر پنج نفر، یک نفر وارد دوره سالمندی میشود. این تحول اگرچه در نگاه اول یک چالش جمعیتی به نظر میرسد، اما در واقع آغاز دورهای تازه از فرصتهای اقتصادی، اجتماعی و فناورانه است؛ دورهای که از آن با عنوان «اقتصاد نقرهای» یاد میشود.
اقتصاد نقرهای به مجموعه کالاها، خدمات و سیاستهایی اشاره دارد که بر نیازها، توانمندیها و سبک زندگی جمعیت سالمند تمرکز دارند. سالمندان امروز با نسلهای پیشین تفاوتی بنیادین دارند؛ تحصیلکردهترند، از سلامت نسبی بهتری برخوردارند و در بسیاری از کشورها سهم قابلتوجهی از ثروت و قدرت خرید را در اختیار دارند. همین ویژگیها باعث شده سالمندان از یک «گروه وابسته» به یکی از فعالترین و سودآورترین گروههای مصرفکننده در اقتصاد جهانی تبدیل شوند.
بازار نقرهای؛ موتور جدید رشد اقتصادی
برآوردهای جهانی نشان میدهد ارزش بازار اقتصاد نقرهای – شامل کالاها و خدمات ویژه افراد بالای ۵۰ سال هماکنون حدود ۱۵ تریلیون دلار است. این رقم با شتاب گرفتن روند سالمندی جمعیت، در دهههای آینده رشد چشمگیری خواهد داشت و به یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد در کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه بدل میشود.
از سلامت دیجیتال، مراقبت در منزل و فناوریهای پزشکی گرفته تا گردشگری سالمندی، بیمه، بانکداری، مسکن هوشمند و طراحی شهرهای دوستدار سالمند، تقریباً هیچ صنعتی نیست که از این موج در حال گسترش تأثیر نپذیرد. اقتصاد نقرهای فقط یک بازار مصرفی نیست، بلکه بستری برای نوآوری اجتماعی، اشتغالزایی و بازتعریف نقش سالمندان در جامعه به شمار میرود.
چین؛ پیشتاز موج نقرهای در آسیا
چین یکی از بارزترین نمونههای ورود سریع به عصر اقتصاد نقرهای است. این کشور در حال حاضر بیش از ۲۱۶ میلیون نفر سالمند بالای ۶۵ سال دارد و پیشبینی میشود این رقم تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۴۰۰ میلیون نفر برسد. همزمان، ارزش اقتصاد نقرهای چین از ۷۵۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ به ۲.۱ تریلیون دلار تا سال ۲۰۳۰ خواهد رسید و در سال ۲۰۳۵ به ۴.۲ تریلیون دلار افزایش مییابد؛ رقمی معادل حدود ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی این کشور.
در همین راستا، دولت چین نخستین سند ملی خود با عنوان «نظرات درباره توسعه اقتصاد نقرهای و بهبود رفاه سالمندان» را منتشر کرده است. این سند تلاش میکند میان پاسخگویی به نیازهای جمعیت سالمند و بهرهبرداری از ظرفیتهای اقتصادی آنها تعادل برقرار کند. تجربه چین میتواند برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، الگویی الهامبخش در مواجهه فعال و آیندهنگر با سالمندی جمعیت باشد.
چالش نابرابری؛ روی دیگر سکه نقرهای
با وجود فرصتهای گسترده، چاینا دیلی هشدار میدهد که توسعه اقتصاد نقرهای بدون ملاحظات عدالت اجتماعی میتواند به تعمیق نابرابریها منجر شود. اگر کالاها و خدمات سالمندی صرفاً در دسترس سالمندان ثروتمند باشد، شکاف طبقاتی در سنین بالا تشدید خواهد شد.
در این میان، زنان سالمند یکی از آسیبپذیرترین گروهها هستند. بسیاری از آنها به دلیل سالها اشتغال غیررسمی، وقفههای شغلی ناشی از مراقبت خانوادگی و دسترسی محدود به نظامهای بازنشستگی، از امنیت مالی کمتری برخوردارند. این در حالی است که زنان معمولاً عمر طولانیتری نسبت به مردان دارند، اما سالهای بیشتری را با سلامت ضعیفتر و درآمد کمتر سپری میکنند. از همین رو، سیاستگذاری در اقتصاد نقرهای باید بهطور آگاهانه به ابعاد جنسیتی سالمندی توجه داشته باشد.
سالمندان؛ مشارکتکنندگان فعال، نه دریافتکنندگان منفعل
سازمان ملل متحد تأکید دارد که سالمندان نباید صرفاً بهعنوان دریافتکنندگان خدمات اجتماعی دیده شوند. آنها همچنان میتوانند از طریق اشتغال پارهوقت، فعالیتهای داوطلبانه، انتقال تجربه و نقشآفرینی در خانواده و جامعه، سهمی مؤثر در توسعه اقتصادی و اجتماعی داشته باشند.
سیاستهای هوشمند در حوزه اقتصاد نقرهای میتوانند با فراهمکردن امکان ادامه کار برای سالمندان علاقهمند، حمایت از کسبوکارهای کوچک متعلق به بازنشستگان و ایجاد محیطهای بدون انگ و تبعیض سنی، از این ظرفیت ارزشمند بهره بگیرند.
فرصتی که نباید از دست برود
تحول جمعیتی پیشِرو یک واقعیت اجتنابناپذیر است. کشورهایی که زودتر برای ورود به عصر اقتصاد نقرهای برنامهریزی کنند، میتوانند آن را به منبعی پایدار برای رشد اقتصادی، اشتغال و نوآوری اجتماعی تبدیل کنند. در برابر بازاری که امروز ۱۵ تریلیون دلار ارزش دارد و طی یک دهه آینده چند برابر خواهد شد، پرسش اصلی این است: آیا اقتصادها، سیاستگذاران و کارآفرینان آمادهاند نقش خود را در اقتصاد نقرهای ایفا کنند یا از کنار این طلای پنهان قرن ۲۱ عبور خواهند کرد؟
