دانشمندان در پژوهشی تازه که بهتازگی توسط محققان دانشگاه هاروارد و مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) انجام و در نشریه علمی معتبر Cell منتشر شده، هشدار دادهاند که پیروی طولانیمدت از رژیمهای غذایی پرچرب میتواند آسیبهای عمیق و مرگباری به کبد وارد کند؛ آسیبهایی که سالها پیش از شکلگیری تومور، زمینهساز بروز سرطانهای کشنده کبد میشوند.
بر اساس این تحقیق، سلولهای کبد بهطور مزمن تحت فشار چربیهای ناسالم موجود در غذاهای فرآوریشده قرار میگیرند؛ غذاهایی که حدود ۵۵ درصد رژیم غذایی آمریکاییها را تشکیل میدهند. این الگوی تغذیهای یکی از عوامل اصلی نرخ ۴۰ درصدی چاقی در آمریکا به شمار میرود و طبق یافتههای جدید، به تخریب گسترده سلولی منجر میشود.
وقتی کبد وارد «حالت بقا» میشود
فشار دائمی ناشی از مصرف چربیهای ناسالم، کبد را وارد وضعیتی موسوم به «حالت بقا» میکند. در این حالت، کبد بسیاری از وظایف حیاتی خود مانند تصفیه خون، پردازش مواد مغذی، دفع سموم و تولید پروتئینها و آنزیمهای ضروری را متوقف میکند و تمام توان خود را صرف مقابله با استرس مزمن ناشی از تغذیه نامناسب میکند.
در گذر ماهها و سالها، سلولهای کبدی بهتدریج توان انجام وظایف پیچیده خود را از دست میدهند و به وضعیتی سادهتر و ابتداییتر بازمیگردند؛ حالتی که کبد هنوز فعال است، اما فقط در حدی که از کار نیفتد و نه برای انجام نقشهای حیاتیاش.
هشدارهای مولکولی، سالها پیش از سرطان
پژوهش جدید نشان داده است که این آسیبهای مولکولی که از طریق بررسی نمونههای بافت کبد قابل شناسایی هستند، میتوانند خطر ابتلا به سرطان کبد را بیش از یک دهه پیش از شکلگیری تومور پیشبینی کنند.
سرطان کبد هر ساله حدود ۴۲ هزار نفر را در ایالات متحده مبتلا میکند و نزدیک به ۳۰ هزار نفر به دلیل ماهیت تهاجمی این بیماری جان خود را از دست میدهند.
در محیط «حالت بقا»، ژنهای سرکوبکننده تومور خاموش میشوند و سیستم پاکسازی سلولهای معیوب از کار میافتد. این شرایط به سلولهای آسیبدیده اجازه میدهد رشد کنند، دچار جهش شوند، گسترش یابند و در نهایت با تجمع، تومور تشکیل دهند.
یافتههای مشترک هاروارد و MIT
در یک مطالعه بلندمدت، پژوهشگران مشاهده کردند موشهایی که تحت رژیم غذایی پرچرب قرار داشتند، طی یک بازه ۱۵ ماهه دچار بازبرنامهریزی تدریجی سلولهای کبدی شدند.
تنها شش ماه پس از شروع رژیم پرچرب، سلولهای کبدی نشانههایی از آمادگی برای سرطان نشان دادند. در این مرحله، قفلهای زیستی روی بخشهایی از DNA که رشد و بقای سلول را کنترل میکنند باز شد و دستورالعملهای ژنتیکی مرتبط با سرطان در وضعیت آمادهباش قرار گرفتند؛ وضعیتی خطرناک که سالها پیش از ظهور تومور شکل میگیرد.
بازگشت سلولها به وضعیت جنینی
در اثر استرس مزمن متابولیک، سلولهای کبدی نهتنها عملکرد طبیعی خود را از دست میدهند، بلکه ژنهای مربوط به بقا و رشد اولیه دوران جنینی را دوباره فعال میکنند. این ژنها برای رشد سریع و انعطافپذیر طراحی شدهاند و فعال شدن مجدد آنها در کبد بالغ باعث تقسیم کنترلنشده سلولها و برهم خوردن نظم بافت میشود؛ ویژگیای که از نشانههای اصلی تومورهاست.
در این وضعیت آشفته و ابتدایی، تجمع طبیعی آسیبهای DNA که بهمرور زمان رخ میدهد، میتواند سلولها را بهراحتی به سمت سرطان کامل سوق دهد.
شواهد مشابه در بیماران انسانی
برای بررسی ارتباط این یافتهها با انسان، پژوهشگران نمونههای ذخیرهشده بافت کبد بیماران مبتلا به بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) را در مراحل مختلف، از خفیف تا شدید، بررسی کردند؛ از جمله بیمارانی که سالها بعد به سرطان کبد مبتلا شده بودند.
نتایج نشان داد همان بازبرنامهریزی سلولی مشاهدهشده در موشها، در انسانها نیز رخ میدهد. این تغییرات حتی در مراحل اولیه بیماری کبد چرب و مدتها پیش از بروز سرطان قابل شناسایی بود.
قدرت این هشدارهای مولکولی ارتباط مستقیمی با آینده بیماران داشت؛ افرادی که نشانههای استرس سلولی قویتری در نمونهبرداری کبد داشتند، تا ۱۰ تا ۱۵ سال بعد با احتمال بسیار بیشتری به سرطان کبد مبتلا شدند.
سرطان خاموش اما بسیار مرگبار
سرطان کبد، بهویژه شایعترین نوع آن یعنی کارسینوم هپاتوسلولار (HCC)، اغلب در مراحل اولیه بدون علامت است. با پیشرفت بیماری، علائمی مانند کاهش وزن بیدلیل، بیاشتهایی، احساس سیری زودرس، درد در ناحیه بالای سمت راست شکم و زردی پوست و سفیدی چشمها ظاهر میشود.
نشانههایی مانند تهوع، خستگی مزمن، کبودی یا خونریزی آسان و تجمع مایع در شکم نیز معمولاً زمانی بروز میکنند که بیماری به مراحل پیشرفته رسیده است.
