گاهی بزرگترین دستاوردهای زندگی، نه در سالهای جوانی، بلکه زمانی به ثمر مینشینند که بسیاری تصور میکنند دوران اثرگذاری به پایان رسیده است. ثبت «منظر فرهنگی الموت» در فهرست میراث جهانی یونسکو، فقط یک موفقیت برای میراث فرهنگی ایران نیست؛ روایتی از پشتکار انسانهایی است که سالها بیهیاهو برای آرزوهایشان جنگیدهاند. در میان نامهایی که این روزها بیش از گذشته شنیده میشود، دکتر حمیده چوبک جایگاه ویژهای دارد؛ باستانشناسی که امروز در ۷۴ سالگی و سالها پس از بازنشستگی، ثمره بیش از دو دهه تلاش مستمر خود و همکارانش را میبیند. داستان او یادآوری میکند که عبور از پنجاه سالگی یا رسیدن به بازنشستگی، پایان مسیر نیست؛ گاهی درست از همانجا فصل تازهای از اثرگذاری آغاز میشود.
ثبت جهانی الموت؛ افتخاری برای تاریخ و تمدن ایران
روز گذشته، «منظر فرهنگی الموت» در چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو به عنوان سیامین اثر ملموس ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. این اتفاق، فقط ثبت یک قلعه تاریخی نیست؛ بلکه به رسمیت شناخته شدن مجموعهای از هفت دژ تاریخی، روستاها، چشماندازهای طبیعی و نظام پیچیدهای از معماری، مدیریت آب و شیوه زندگی مردمانی است که قرنها در دامنههای جنوبی البرز زیستهاند.
الموت، که نامش به معنای «آشیانه عقاب» است، یکی از مهمترین نمونههای پیوند هوشمندانه طبیعت و معماری در تاریخ ایران به شمار میرود. این منطقه علاوه بر اهمیت نظامی، در دوره اسماعیلیان به یکی از مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد و نام دانشمندانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی نیز با آن گره خورده است.
اما ثبت جهانی چنین میراثی، تنها با یک تصمیم اداری ممکن نمیشود؛ پشت هر پرونده جهانی، سالها پژوهش، کاوش، مرمت، مستندسازی و تلاش علمی قرار دارد.
حمیده چوبک؛ زنی که سالهای عمرش را وقف الموت کرد
دکتر حمیده چوبک، متولد سال ۱۳۳۱ در بوشهر، از شناختهشدهترین باستانشناسان ایران در حوزه باستانشناسی اسلامی است. او پس از تحصیل در دانشگاه تهران و دریافت دکترای باستانشناسی از دانشگاه تربیت مدرس، بیش از چهار دهه از عمر حرفهای خود را صرف پژوهش، آموزش و حفاظت از میراث فرهنگی ایران کرده است.
فعالیتهای او تنها به الموت محدود نمیشود. از کاوشهای جیرفت و جازموریان گرفته تا شوش، ری، هرمز، کیش، دامغان و دهها محوطه تاریخی دیگر، رد پای او در بسیاری از مهمترین پروژههای باستانشناسی کشور دیده میشود. او سالها عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی بود، مدیریت پژوهشکده باستانشناسی را برعهده داشت و در تربیت نسل تازهای از پژوهشگران نیز نقش ایفا کرد.
با این حال، نام حمیده چوبک بیش از هر چیز با «الموت» شناخته میشود؛ سرزمینی که نزدیک به ۲۵ سال از زندگی حرفهای خود را وقف شناخت، حفاظت و معرفی آن کرد.
۲۵ سال تلاش برای یک آرزو
از ابتدای دهه ۱۳۸۰، حمیده چوبک مدیریت پایگاه میراث فرهنگی الموت را برعهده گرفت؛ مسئولیتی که برای او تنها یک سمت اداری نبود، بلکه به مأموریتی بلندمدت تبدیل شد.
او و همکارانش طی سالها، دهها فصل کاوش باستانشناسی را در قلعه حسن صباح و دژ لمبسر هدایت کردند، آثار تاریخی منطقه را مستندسازی کردند، حریم محوطهها را تعیین کردند، روستاهای تاریخی را ثبت ملی کردند، طرحهای مرمت و حفاظت را به اجرا گذاشتند، سایتموزه الموت را شکل دادند و مهمتر از همه، پرونده پیچیده ثبت جهانی این منطقه را گامبهگام آماده کردند.
احمد مسجدجامعی، وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی، پس از ثبت جهانی الموت گفت که اگرچه این موفقیت معمولاً به نام دستگاههای اجرایی ثبت میشود، اما نباید فراموش کرد که حمیده چوبک بیش از دو دهه برای این منطقه زحمت کشیده، هر هفته مسیر دشوار الموت را پیموده، بر کاوشها نظارت کرده و برای حفظ این میراث ارزشمند کوشیده است؛ تا آنجا که پیشنهاد داد بخشی از منطقه الموت به نام این بانوی دانشمند نامگذاری شود.
شاید زیباترین توصیف این موفقیت را خود حمیده چوبک بیان کرده باشد؛ زمانی که پس از ثبت جهانی گفت:
«این، هدیه من پس از ۲۵ سال کوشش مداوم در الموت، به همه ایرانیان است.»
الموت؛ فراتر از روایتهای افسانهای
یکی از مهمترین دستاوردهای پژوهشهای حمیده چوبک، تغییر نگاه رایج به الموت بود.
سالها، بسیاری این منطقه را تنها با داستانهای حسن صباح و روایتهای افسانهای میشناختند، اما کاوشهای علمی نشان داد الموت بسیار فراتر از یک دژ نظامی است. آثار بهدستآمده از سیستمهای پیشرفته مدیریت آب، معماری پیچیده، کتابخانههای بزرگ، ابزارهای علمی و شواهد حضور اندیشمندانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی، تصویری متفاوت از این منطقه ارائه میدهد؛ تصویری که الموت را به یکی از مهمترین مراکز دانش، فرهنگ و مهندسی در تاریخ ایران تبدیل میکند.
همین پژوهشهای مستمر بود که زمینه ثبت جهانی این منظر فرهنگی را فراهم کرد؛ افتخاری که امروز نهتنها برای استان قزوین، بلکه برای همه ایرانیان ارزشمند است.
تجربه، سرمایهای که با بازنشستگی از بین نمیرود
شاید مهمترین دلیل روایت زندگی حمیده چوبک در «نسل ریشه»، نه معرفی یک باستانشناس، بلکه یادآوری ارزش تجربه باشد.
او سالهاست که بازنشسته شده، اما هیچگاه از مسئولیتی که نسبت به میراث فرهنگی ایران احساس میکرد، بازنشسته نشد. همچنان پژوهش کرد، سخنرانی کرد، نوشت، از پرونده ثبت جهانی الموت دفاع کرد و در کنار همکارانش ایستاد تا رؤیایی که بیش از دو دهه برای آن تلاش کرده بود، به واقعیت تبدیل شود.
جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به چنین الگوهایی نیاز دارد؛ انسانهایی که نشان میدهند سن، مانعی برای یادگیری، خلق کردن و اثر گذاشتن نیست. پنجاه، شصت یا هفتاد سالگی، پایان راه نیست؛ آغاز فصلی است که در آن تجربه، صبر و عشق میتوانند بزرگترین دستاوردهای زندگی را رقم بزنند.
ثبت جهانی الموت، تنها ثبت یک میراث تاریخی نبود؛ ثبت ارزش سالهایی بود که با عشق، پشتکار و امید سپری شد. داستان حمیده چوبک به ما یادآوری میکند که انسان میتواند از مرزهای بازنشستگی عبور کند، اما از آرزوهایش نه. شاید راز ماندگاری نیز همین باشد؛ اینکه تا آخرین سالهای زندگی، همچنان دلیلی برای تلاش، ساختن و اثر گذاشتن داشته باشیم.
