امروز ۲۵ می (۴ خرداد)، «روز جهانی تیروئید» است؛ روزی که برای نخستین بار در سال ۲۰۰۸ توسط انجمن تیروئید اروپا (ETA) نامگذاری شد و اکنون به طور سالانه توسط انجمنهای معتبر جهانی از جمله انجمن تیروئید آمریکا (ATA) گرامی داشته میشود. هدف اصلی از این نامگذاری، همانطور که در وبسایت رسمی انجمن تیروئید آمریکا (Thyroid.org) ذکر شده، این است که «آگاهی عمومی درباره بیماریهای تیروئید را افزایش دهیم و بر ضرورت حفظ سلامت این غده تأکید کنیم». تیروئید، غدهای کوچک به شکل پروانه در جلوی گردن، بزرگترین غده درونریز بدن است که وظایف حیاتی مانند تنظیم متابولیسم، دمای بدن، ضربان قلب و رشد سیستم عصبی را بر عهده دارد.
غده تیروئید یک عضو کوچک پروانهایشکل است که در جلوی گردن و پایینتر از حنجره قرار گرفته است. این غده با وجود ابعاد کوچکش، یکی از اصلیترین فرماندهان سیستم درونریز بدن محسوب میشود. وظیفه اصلی تیروئید، تولید دو هورمون حیاتی به نامهای تیروکسین (T4) و ترییدوتیرونین (T3) است که تقریباً بر تمامی عملکردهای بدن از جمله ضربان قلب، فشار خون، دمای بدن و سوختوساز سلولی تأثیر مستقیم دارند. همانطور که دکتر فریدون عزیزی، رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی خاطرنشان میکند: «غده تیروئید هورمونی ترشح میکند که داخل خون و سایر سلولهای بدن میرود و به طور کلی میتوان گفت که متابولیسم کل سلولهای بدن را تحت تأثیر قرار میدهد؛ به عبارت دیگر، یک سوختوساز صحیح بر عهده تیروئید است.»
اختلالات تیروئیدی عمدتاً در دو دسته کلی قرار میگیرند: کمکاری (هیپوتیروئیدی) و پرکاری (هیپرتیروئیدی). در حالت کمکاری، غده تیروئید هورمون کافی تولید نمیکند که منجر به کاهش سرعت عملکردهای بدن میشود؛ در مقابل، در حالت پرکاری، ترشح بیش از حد هورمونها باعث میشود بدن با سرعت غیرطبیعی و بالایی کار کند. علاوه بر این دو، بیماریهای خودایمنی مانند «هاشیموتو» (عامل اصلی کمکاری) و «گریوز» (عامل اصلی پرکاری) نیز از شایعترین انواع اختلالات تیروئیدی هستند. همچنین ممکن است در برخی افراد گرهها یا ندولهای تیروئیدی ایجاد شود که اگرچه اکثر آنها خوشخیم هستند، اما در صورت بزرگ شدن یا تغییرات مشکوک، نیازمند بررسی تخصصی توسط پزشک خواهند بود.
وضعیت شیوع اختلالات تیروئیدی در ایران و جهان
اختلالات تیروئیدی در سراسر جهان بسیار شایع هستند و ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. طبق آمارهای گزارش شده، حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از جمعیت ایران با نوعی از اختلالات تیروئیدی دستوپنج نرم میکنند. در حوزه تیروئید نوزادان، طبق طرحهای تحقیقاتی، شیوع کمکاری تیروئید (CH) در ایران حدود ۲ در ۱۰۰۰ تولد زنده است که از میانگین جهانی (حدود ۴.۲۵ در ۱۰ هزار تولد) بالاتر ارزیابی میشود؛ موضوعی که کارشناسان یکی از دلایل احتمالی آن را نرخ بالای ازدواجهای فامیلی در کشور میدانند. همچنین، شهین یاراحمدی، رئیس اداره غدد و متابولیک وزارت بهداشت، با اشاره به روند افزایشی سرطان تیروئید در سالهای اخیر میگوید: «سرطان تیروئید شایعترین بدخیمی غدد درونریز در دنیا است» و در ایران استانهای اصفهان، یزد، تهران و قزوین بالاترین میزان شیوع این بیماری را به خود اختصاص دادهاند.
علائم و پیامدهای نادیده گرفتن سلامت تیروئید
غده تیروئید نبض سوختوساز بدن را در دست دارد. هنگامی که عملکرد این غده دچار اختلال شود، بدن علائم متفاوتی را بروز میدهد. در کمکاری تیروئید، بدن کند میشود؛ علائمی نظیر خستگی، یبوست، عدم تحمل سرما، افزایش وزن و خشکی پوست شایع است. در مقابل، پرکاری تیروئید باعث افزایش بیش از حد سوختوساز میشود که با تپش قلب، اضطراب، کاهش وزن ناخواسته و لرزش دستها همراه است. دکتر فریدون عزیزی ضمن تأکید بر اهمیت این غده، هشدار میدهد: «عدم درمان بیماریهای تیروئیدی عوارض بسیار مهم و جدی همچون اختلالات هورمونی شدید، مشکلات روحی-روانی و نارسایی قلبی را در پی دارد». بنابراین، مشاهده هرگونه تغییر غیرطبیعی یا داشتن سابقه خانوادگی، لزوم مراجعه به پزشک و انجام آزمایشهای دورهای را برای افراد، بهویژه در سنین میانسالی و بالاتر، دوچندان میکند.
پیام روز جهانی تیروئید؛ پیشگیری و پایش مداوم
پیام اصلی روز جهانی تیروئید، «آگاهی و اقدام بهموقع» است. در حالی که ایران توانست با اجرای موفق طرح همگانی کردن نمک یددار، از سال ۱۳۸۳ توسط سازمان جهانی بهداشت به عنوان کشوری عاری از کمبود ید شناخته شود، اما همچنان پایشهای فردی اهمیت حیاتی دارند. بهویژه بانوان باید قبل از اقدام به بارداری از کنترل بودن وضعیت تیروئید خود اطمینان حاصل کنند، زیرا اختلالات تیروئیدی تأثیر مستقیم بر سقط جنین و رشد عصبی نوزاد دارند. در نهایت، باید به خاطر داشت که بسیاری از علائم تیروئیدی ممکن است غیراختصاصی باشند؛ بنابراین، بهترین راه برای اطمینان از سلامت این غده کوچک اما حیاتی، مشورت با پزشک و انجام آزمایش خون است که میتواند از بروز عوارض جبرانناپذیر جلوگیری کند.
