پیام مشترک این دو پژوهش ساده اما مهم است: هپاتیت با افزایش سن لزوماً شایعتر نمیشود، اما کبدِ سالمند، دیگر مانند گذشته با آسیبهای طولانیمدت کنار نمیآید.
امروز، ۲۸ ژوئیه، روز جهانی هپاتیت است؛ روزی که سازمان جهانی بهداشت هر سال آن را به افزایش آگاهی درباره یکی از خاموشترین بیماریهای کبد اختصاص میدهد. برآوردهای این سازمان نشان میدهد حدود ۳۰۴ میلیون نفر در جهان با هپاتیت B یا C مزمن زندگی میکنند و بسیاری از آنها از ابتلای خود آگاه نیستند. همین ویژگی باعث شده هپاتیت به «بیماری خاموش» شهرت پیدا کند.
اما آیا افزایش سن میتواند این بیماری خاموش را خطرناکتر کند؟
برای پاسخ به این پرسش، نگاهی به نتایج دو پژوهش دانشگاهی انداختهایم. نخست، مقاله «Hallmarks of Aging in the Liver» که در سال ۲۰۱۹ در مجله علمی Cells توسط پژوهشگرانی از دانشگاه سیدنی و ANZAC Research Institute منتشر شد. نویسندگان این مقاله مینویسند: «اگرچه کبد در طول زندگی مقاومت چشمگیری از خود نشان میدهد، اما شواهد روزافزون نشان میدهد که این اندام نیز تمام ویژگیهای زیستی پیری را تجربه میکند؛ تغییراتی که خطر ابتلا به بیماریهای کبدی و حتی بیماریهای سراسر بدن را افزایش میدهد.» در کنار این پژوهش، مقاله دیگری از پژوهشگران دانشگاه داندی اسکاتلند نیز نشان میدهد همین تغییرات ناشی از افزایش سن میتواند روند هپاتیت مزمن و پیامدهای آن را پیچیدهتر کند.
کبد؛ اندامی که آرام پیر میشود
وقتی از پیری صحبت میکنیم، معمولاً ذهنمان به سراغ چینوچروک پوست، کاهش قدرت عضلات یا کند شدن حافظه میرود؛ اما پژوهشگران امروز معتقدند یکی از اندامهایی که بیصدا و آرام پیر میشود، کبد است.
در مقاله دانشگاه سیدنی، پژوهشگران توضیح میدهند که سلولهای کبد نیز تمام نشانههای شناختهشده پیری را تجربه میکنند. توانایی تقسیم و بازسازی سلولها کاهش مییابد، میتوکندریها ــ نیروگاههای تولید انرژی سلول ــ دیگر مانند گذشته کارآمد نیستند و التهاب خفیفی در بافت کبد شکل میگیرد که ممکن است سالها ادامه داشته باشد.
این تغییرات بهتنهایی بیماری ایجاد نمیکنند، اما باعث میشوند کبد در برابر آسیبهای مزمن، توان مقاومت و جبران کمتری داشته باشد.
شاید به همین دلیل است که پزشکان امروز، سلامت کبد را تنها به بیماریهای کبدی محدود نمیدانند و آن را بخشی از فرایند سالمندی سالم تلقی میکنند.
هپاتیت؛ بیماریای که ممکن است سالها خاموش بماند
شاید در نگاه نخست، هپاتیت تنها یک بیماری عفونی به نظر برسد و ارتباطی با افزایش سن نداشته باشد. اما پژوهشهای جدید نشان میدهد مسئله فقط حضور یک ویروس در بدن نیست؛ بلکه وضعیت کبد در سالهای بعدی زندگی نیز نقش تعیینکنندهای دارد. با افزایش سن، توان بازسازی سلولهای کبد کاهش مییابد، التهابهای خفیف اما مداوم در بافت این اندام شکل میگیرد و قدرت آن برای جبران آسیبهای طولانیمدت کمتر میشود. به همین دلیل، پژوهشگران امروز تنها به ویروس هپاتیت نمیپردازند، بلکه این پرسش را مطرح میکنند که «کبدِ در حال پیر شدن چگونه با یک بیماری مزمن کنار میآید؟»
اهمیت این پرسش زمانی روشنتر میشود که بدانیم هپاتیت B و C از جمله بیماریهایی هستند که میتوانند سالها، و گاهی حتی دههها، بدون علامت باقی بمانند. بسیاری از افراد تا زمانی که به دلیل دیگری آزمایش خون یا بررسیهای پزشکی انجام ندهند، از ابتلای خود آگاه نمیشوند. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت هپاتیت را یکی از مهمترین «بیماریهای خاموش» جهان میداند. در تمام این سالها، حتی اگر فرد احساس بیماری نداشته باشد، التهاب مزمن میتواند بهآرامی بافت کبد را تحت تأثیر قرار دهد. اگر این فرایند با تغییرات طبیعی ناشی از افزایش سن و کاهش توان ترمیم کبد همزمان شود، احتمال بروز عوارضی مانند فیبروز، سیروز یا سرطان کبد نیز افزایش مییابد.
افزایش سن چگونه مسیر هپاتیت را تغییر میدهد؟
پژوهش دانشگاه داندی نشان میدهد که سالمندی بهخودیخود عامل ابتلا به هپاتیت نیست، اما شرایطی ایجاد میکند که پیامدهای بیماری میتواند جدیتر شود.
با افزایش سن، توان بازسازی کبد کاهش پیدا میکند، بیماریهای همراه مانند دیابت، چاقی یا کبد چرب شایعتر میشوند و پاسخ سیستم ایمنی نیز تغییر میکند. در نتیجه، اگر فردی سالها با هپاتیت مزمن زندگی کرده باشد، احتمال پیشرفت آسیب کبدی، فیبروز، سیروز یا حتی سرطان کبد بیشتر از دوران جوانی خواهد بود.
به بیان دیگر، پژوهشگران میگویند مشکل فقط وجود ویروس نیست؛ بلکه این است که کبدِ در حال پیر شدن، ظرفیت گذشته را برای مقابله با آسیبهای طولانیمدت ندارد.
چرا این یافتهها برای افراد بالای ۵۰ سال اهمیت دارد؟
شاید مهمترین نکته این باشد که ارتباط میان افزایش سن و هپاتیت، ارتباطی رفتاری نیست؛ بلکه ارتباطی زیستی است.
پیری، بخشی طبیعی از زندگی است و همه اندامهای بدن، از جمله کبد، تحت تأثیر آن قرار میگیرند. به همین دلیل، توجه به سلامت کبد بعد از ۵۰ سالگی، فقط برای افرادی که سابقه بیماری دارند اهمیت ندارد؛ بلکه بخشی از مراقبت عمومی از سلامت است.
پزشکان امروز همانطور که کنترل فشار خون، قند خون یا سلامت قلب را در میانسالی ضروری میدانند، توجه به سلامت کبد را نیز بخشی از مراقبتهای این دوره از زندگی میشمارند.
روز جهانی هپاتیت؛ فرصتی برای نگاه دوباره به سلامت کبد
روز جهانی هپاتیت فقط یادآور یک بیماری ویروسی نیست؛ بلکه فرصتی است تا به یکی از مهمترین اندامهای بدن توجه کنیم؛ اندامی که اغلب تا زمانی که دچار آسیب جدی نشود، نشانهای از خود بروز نمیدهد.
پژوهشهای جدید نشان میدهد کبد نیز مانند مغز، قلب و استخوانها با افزایش سن تغییر میکند. بنابراین، مراقبت از این عضو حیاتی نباید به زمانی موکول شود که علائمی مانند زردی پوست، خستگی شدید یا مشکلات کبدی ظاهر شدهاند.
شاید مهمترین پیام روز جهانی هپاتیت برای نسل امروز این باشد که سالمندی، تنها به معنای افزایش عدد شناسنامه نیست؛ بلکه دورهای است که اندامهای بدن نیز به مراقبت بیشتری نیاز دارند. و در میان آنها، کبد یکی از کمصداترین و در عین حال مهمترین اندامهایی است که سلامت امروز و کیفیت زندگی سالهای آینده را به هم پیوند میدهد.
