یک پژوهش تازه با عنوان «رابطه بین کار داوطلبانه و عملکرد شناختی در سالمندان» به بررسی این پرسش پرداخته است که آیا فعالیتهای داوطلبانه میتوانند به بهبود حافظه و کارکرد ذهنی در سنین بالا کمک کنند یا نه. این پژوهش به قلم سینا شریفی، کیمیا باباییخرزوغی و محمود رحمتی انجام شده و در نوامبر ۲۰۲۳ بهصورت آنلاین منتشر شده است.
نتایج این بررسی نشان میدهد که میان کار داوطلبانه و عملکرد شناختی سالمندان، ارتباطی مثبت وجود دارد؛ هرچند پژوهشگران تأکید میکنند که برای رسیدن به نتیجهگیری قطعی، تحقیقات بیشتری لازم است.
کار داوطلبانه چگونه با عملکرد شناختی در سالمندان مرتبط است؟
با افزایش سن، خطر ابتلا به بیماریهای مزمن از جمله اختلالات قلبیعروقی، محدودیتهای حرکتی و بهویژه اختلالات شناختی افزایش مییابد. افت شناختی و زوال عقل از دغدغههای مهم سلامت در دوران سالمندی هستند و میتوانند کیفیت زندگی و استقلال فرد را بهشدت تحت تأثیر قرار دهند.
مطالعات پیشین نشان دادهاند که فعالیت بدنی، تغذیه سالم و مشارکت اجتماعی از عوامل مهم مرتبط با حفظ عملکرد شناختیاند. حتی برآورد شده است که کاهش انزوای اجتماعی، کمتحرکی و افسردگی میتواند شیوع زوال عقل را تا حدود ۱۳ درصد کاهش دهد. در این میان، مشارکت اجتماعی از طریق کار داوطلبانه توجه ویژهای را به خود جلب کرده است.
کار داوطلبانه به معنای اختصاص دادن زمان و مهارتها برای کمک به دیگران، بدون انتظار پاداش مالی است. بر اساس برآوردهای «داوطلبان سازمان ملل»، بیش از یک میلیارد نفر در جهان در فعالیتهای داوطلبانه مشارکت دارند. این فعالیتها برای سالمندان فرصتی فراهم میکند تا از نظر اجتماعی، ذهنی و هدفمندی درگیر باشند؛ عاملی که میتواند به سالمندی شناختی سالم کمک کند.
پژوهشگران توضیح میدهند که اثر کار داوطلبانه بر شناخت، به ویژگیهای خود فعالیت بستگی دارد. این فعالیتها میتوانند سازوکارهای زیستی و رواناجتماعی مانند تحریک نورونزایی، افزایش خودکارآمدی و بهبود سلامت جسمی را فعال کنند. در نتیجه، عملکرد روانی، جسمی و شناختی فرد تقویت میشود و خطر بروز زوال عقل کاهش مییابد.
حافظه و تمرکز بهتر در داوطلبان سالمند
در این مرور نظاممند، در مجموع ۳۵۷۵ مقاله شناسایی شد که پس از غربالگری دقیق، ۱۷ مطالعه واجد شرایط نهایی بودند. بیشتر این پژوهشها در کشورهای با درآمد بالا انجام شدهاند. معیار ورود به مطالعه شامل پژوهشهای طولی و کارآزماییهای تصادفی کنترلشده بوده است.
از میان ۱۷ مطالعه بررسیشده، ۱۶ مورد ارتباطی مثبت بین فعالیت داوطلبانه و مزایای شناختی گزارش کردهاند. تحلیل این مطالعات نشان میدهد سالمندانی که در فعالیتهای داوطلبانه شرکت میکنند، در مقایسه با افرادی که داوطلب نیستند، عملکرد بهتری در حوزههایی مانند:
- حافظه اپیزودیک
- حافظه کاری
- روانی کلامی
از خود نشان میدهند.
با این حال، برخی عوامل جمعیتشناختی مانند جنسیت و سطح تحصیلات میتوانند بر شدت این رابطه اثرگذار باشند. به بیان دیگر، تأثیر کار داوطلبانه بر عملکرد شناختی ممکن است برای همه افراد به یک اندازه نباشد.
پیامدها برای پیشگیری از افت شناختی و زوال عقل
نتایج این مطالعه نشان میدهد مشارکت در فعالیتهای داوطلبانه میتواند به پیشگیری از افت شناختی و حتی بهبود برخی اختلالات شناختی در سالمندان کمک کند. از این رو، سیاستگذاران و برنامهریزان حوزه سالمندی میتوانند با طراحی و توسعه برنامههای داوطلبانه ویژه سالمندان، از این ظرفیت برای ارتقای سلامت ذهنی و کیفیت زندگی در دوران بازنشستگی بهره ببرند.
با وجود شواهد امیدوارکننده، پژوهشگران تأکید میکنند که به دلیل محدودیتهای مطالعات موجود و تفاوتهای روششناختی میان آنها، هنوز نمیتوان به نتیجهگیری قطعی رسید. بنابراین انجام تحقیقات بیشتر، بهویژه در قالب کارآزماییهای کنترلشده و در فرهنگها و کشورهای متنوع، ضروری است.
در مجموع، شواهد کنونی حاکی از آن است که کار داوطلبانه میتواند نهتنها به جامعه خدمت کند، بلکه برای ذهن سالمندان نیز سودمند باشد؛ راهی کمهزینه، در دسترس و معنادار برای حفظ سلامت شناختی در سالهای پس از پنجاهسالگی
