یافتههای یک مرور نظاممند علمی
این پژوهش با عنوان «رابطه میان فعالیت داوطلبانه و عملکرد شناختی در سالمندان» در سال ۲۰۲۳ در نشریه علمی Geriatric Nursing منتشر شده است. این مطالعه بهصورت یک مرور نظاممند انجام شده و با بررسی پژوهشهای معتبر، ارتباط میان مشارکت در فعالیتهای داوطلبانه و عملکرد شناختی در سالمندان را تحلیل کرده است.
با افزایش سن، احتمال ابتلا به بیماریهای مزمن مانند مشکلات قلبیعروقی، محدودیتهای حرکتی و اختلالات عصبی افزایش مییابد. در این میان، اختلالات شناختی بهعنوان یکی از مهمترین چالشهای دوران سالمندی شناخته میشوند. دادههای آماری اخیر نشان میدهد که افت شناختی بهطور فزایندهای کیفیت زندگی و استقلال سالمندان را تحت تأثیر قرار میدهد.
مطالعات پیشین نشان دادهاند که عواملی مانند فعالیت بدنی، تغذیه سالم و مشارکت اجتماعی با عملکرد شناختی سالمندان ارتباط مثبت دارند. همچنین شواهد علمی حاکی از آن است که کاهش انزوای اجتماعی، کمتحرکی و افسردگی در سالمندان میتواند به کاهش قابل توجه شیوع زوال عقل منجر شود. در سالهای اخیر، مشارکت اجتماعی از طریق فعالیتهای داوطلبانه بهطور ویژه مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
داوطلبی در سالمندی و تفاوتهای فرهنگی
فعالیت داوطلبانه در میان سالمندان، بسته به فرهنگ، منطقه جغرافیایی و شرایط اجتماعی و اقتصادی، الگوهای متفاوتی دارد. این تفاوتها ناشی از نظامهای ارزشی، ویژگیهای جمعیتشناختی، وضعیت اقتصادی و زمینههای سیاسی جوامع مختلف است. با این حال، در اغلب کشورها، داوطلبی بهعنوان یک کنش اجتماعی ارزشمند و مؤثر شناخته میشود.
داوطلبی به معنای اختصاص دادن زمان و مهارتها برای کمک به دیگران بدون انتظار دریافت پاداش مالی است. این فعالیت نهتنها برای جامعه سودمند است، بلکه پیامدهای مثبتی برای خود فرد داوطلب نیز به همراه دارد. بر اساس برآوردهای سازمان داوطلبان سازمان ملل متحد، جمعیت داوطلبان در سطح جهان بیش از یک میلیارد نفر تخمین زده میشود.
چرا فعالیت داوطلبانه میتواند از افت شناختی جلوگیری کند؟
فعالیت داوطلبانه به سالمندان این امکان را میدهد که بهصورت اجتماعی، ذهنی و هدفمند فعال باقی بمانند. تأثیر داوطلبی بر عملکرد شناختی به نوع و ویژگیهای آن فعالیت بستگی دارد. پژوهشها نشان میدهند که این فعالیتها میتوانند سازوکارهای زیستی و روانیـاجتماعی مانند افزایش خودکارآمدی، بهبود سلامت جسمی و تحریک فرآیندهای عصبی را فعال کنند.
در نتیجه این فرآیندها، عملکرد روانی، جسمی و شناختی سالمندان بهبود مییابد و خطر ابتلا به زوال عقل کاهش پیدا میکند. همچنین داوطلبی فرصتهایی برای تعامل اجتماعی و تحریک ذهنی فراهم میکند که هر دو برای سلامت مغز در دوران سالمندی اهمیت دارند.
یافتههای مرور نظاممند چه چیزی را نشان میدهد؟
در این مرور نظاممند، پژوهشگران ۳۵۷۵ مقاله علمی را بررسی کردند که پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، ۱۷ مطالعه واجد شرایط تحلیل نهایی بودند. بیشتر این مطالعات در کشورهای با درآمد بالا انجام شدهاند. از میان این ۱۷ مطالعه، ۱۶ مورد ارتباطی مثبت میان فعالیت داوطلبانه و منافع شناختی گزارش کردهاند.
نتایج نشان میدهد سالمندانی که در فعالیتهای داوطلبانه مشارکت دارند، در مقایسه با افراد غیر داوطلب، عملکرد بهتری در حوزههایی مانند حافظه اپیزودیک، حافظه کاری و روانی کلامی دارند. با این حال، پژوهشگران اشاره میکنند که برخی عوامل جمعیتشناختی مانند جنسیت و سطح تحصیلات میتوانند بر شدت این رابطه تأثیرگذار باشند.
جمعبندی نتایج پژوهش
بر اساس یافتههای این مرور نظاممند، مشارکت در فعالیتهای داوطلبانه این ظرفیت را دارد که به حفظ و ارتقای سلامت شناختی سالمندان کمک کند و از افت شناختی پیشگیری نماید. با وجود این، به دلیل محدودیتهای موجود در پژوهشهای فعلی و تفاوتهای روششناختی میان مطالعات، پژوهشگران تأکید میکنند که انجام تحقیقات بیشتر برای دستیابی به نتایج قطعی ضروری است.
این نتایج میتواند برای طراحی برنامهها و سیاستهایی مورد استفاده قرار گیرد که سالمندان را به مشارکت فعال در فعالیتهای داوطلبانه تشویق میکند و در عین حال به بهبود کیفیت زندگی و سلامت شناختی آنان کمک میکند.
