دیوید اتنبرو از آن چهرههایی است که بسیاری از مردم جهان صدایش را پیش از آنکه چهرهاش را بشناسند، شنیدهاند. صدایی آرام و دقیق که دههها همراه تصویر جنگلها، اقیانوسها، بیابانها و موجوداتی بوده که اغلب انسانها هرگز از نزدیک نخواهند دید. او متولد ۱۹۲۶ در لندن است و زندگی حرفهایاش را در میانه قرن بیستم با تلویزیون آغاز کرد؛ زمانی که مستندهای طبیعت هنوز جایگاهی در برنامههای عمومی نداشتند.
اتنبرو در دانشگاه کمبریج زمینشناسی و جانورشناسی خواند، اما مسیرش خیلی زود به رسانه کشیده شد. در دهه ۱۹۵۰ با مجموعه «Zoo Quest» به مناطق دورافتاده جهان سفر کرد. آن برنامهها برای مخاطبان آن زمان تجربهای تازه بود: سفر به دل طبیعت واقعی، نه از پشت کتابها بلکه با دوربین. همین تجربهها پایهگذار مسیری شد که بعدها به مجموعههای بزرگی انجامید که امروز بسیاری از علاقهمندان طبیعت آنها را میشناسند.
شهرت جهانی اتنبرو بیشتر با مجموعههایی شکل گرفت که تاریخ حیات روی زمین را روایت میکردند. «Life on Earth» در سال ۱۹۷۹ یکی از مهمترین آنها بود؛ مجموعهای که سیر تکامل موجودات زنده را با زبانی ساده و تصویری توضیح میداد و میلیونها بیننده در سراسر جهان داشت. پس از آن مجموعههایی مانند «The Living Planet»، «The Blue Planet» و «Planet Earth» استاندارد تازهای برای مستندهای طبیعت تعریف کردند. این برنامهها فقط نمایش زیباییهای زمین نبودند؛ بلکه تلاشی بودند برای فهمیدن اینکه این سیاره چگونه کار میکند و انسان در آن چه نقشی دارد.
در طول این سالها اتنبرو همیشه علاقه عجیبی به استفاده از فناوریهای تازه نشان داده است. هر بار که ابزار جدیدی برای فیلمبرداری از طبیعت به وجود آمده، او از اولین کسانی بوده که از آن استفاده کرده است؛ از دوربینهای ویژه برای ثبت زندگی شبانه حیوانات گرفته تا تصویربرداری در اعماق اقیانوسها. نتیجه این کنجکاوی دائمی، تصاویری بوده که پیش از آن کمتر کسی توانسته بود ثبت کند: رفتارهای ناشناخته حیوانات، اکوسیستمهایی که دسترسی به آنها دشوار است و لحظاتی که پیشتر فقط در حد حدس و گزارشهای علمی باقی مانده بودند.
با گذشت زمان، نقش اتنبرو از یک راوی طبیعت فراتر رفت. تجربهای که او طی دههها سفر و مشاهده به دست آورد، باعث شد یکی از صداهای مهم درباره وضعیت محیط زیست جهان شود. او بارها گفته است که در طول عمرش تغییرات بزرگی را در طبیعت دیده؛ تغییراتی که بسیاری از آنها حاصل فعالیتهای انسانیاند. در مستندهای سالهای اخیر، این نگاه بیشتر دیده میشود: نمایش زیباییهای زمین در کنار یادآوری این واقعیت که این زیباییها شکنندهاند.
اما شاید یکی از جالبترین ویژگیهای زندگی اتنبرو این باشد که مسیر کاریاش تقریباً با یک قرن کامل از زندگیاش همراه شده است. حالا که صد ساله شده، هنوز از دنیایی که سالها دربارهاش حرف زده فاصله نگرفته است. برای او کار حرفهای و علاقه شخصی تقریباً از هم جدا نبودهاند. همان کنجکاوی که در کودکی باعث میشد سنگ و فسیل جمع کند، در دهههای بعد هم او را به سفر، تحقیق و روایت واداشت.
در فرهنگی که گاهی بازنشستگی را معادل کنار رفتن از زندگی فعال میداند، زندگی اتنبرو تصویر دیگری نشان میدهد. او هیچوقت به معنای معمول کلمه «بازنشسته» نشد. فعالیتش در طول سالها شکلهای مختلفی پیدا کرده، اما حضورش در عرصه عمومی ادامه داشته است: ساخت مستند، روایت فیلمها، نوشتن و سخن گفتن درباره طبیعت.
شاید به همین دلیل است که نام او فقط با مجموعهای از مستندهای موفق گره نخورده، بلکه با نوعی شیوه زندگی هم پیوند خورده است. زندگیای که در آن کنجکاوی پایان ندارد و تجربههای تازه محدود به سن خاصی نیست. اتنبرو در صد سالگی نمونه کسی است که بخش بزرگی از عمرش را صرف کاری کرده که به آن علاقه داشته و در عین حال برای جامعه و برای شناخت بهتر جهان طبیعی مفید بوده است.
وقتی به کارنامه او نگاه میکنیم، بیشتر از هر چیز یک تداوم طولانی دیده میشود: دههها مشاهده، روایت و تلاش برای نزدیکتر کردن انسانها به دنیایی که در آن زندگی میکنند. در جهانی که جمعیت آن به سرعت در حال پیر شدن است، چنین زندگیهایی یادآوری میکنند که سالهای بالاتر لزوماً به معنای کنار رفتن از صحنه نیستند. گاهی برعکس، نتیجه دههها تجربه میتواند به حضوری عمیقتر و اثرگذارتر در جامعه تبدیل شود.
اتنبرو حالا یک قرن از زندگی را پشت سر گذاشته است. قرنی که بخش بزرگی از آن در سفر میان جنگلها، کوهها و اقیانوسها گذشت. اما شاید مهمتر از همه این باشد که این سفر هنوز برای او تمام نشده است.
