اروپا معمولاً یکی از موفقترین مناطق جهان در حمایت از سالمندان شناخته میشود؛ اما افزایش سریع جمعیت سالمند، کمبود نیروی مراقبتی و رشد هزینهها، حتی پیشرفتهترین نظامهای رفاهی این قاره را نیز تحت فشار قرار داده است.
گزارش «مراقبت طولانیمدت از سالمندان» که در سال ۲۰۲۶ از سوی شبکه تحلیل سیاست اجتماعی اروپا منتشر شده، وضعیت خدمات مراقبتی در ۳۸ کشور را بررسی کرده است. یافتههای این گزارش نشان میدهد میان نیاز سالمندان و ظرفیت نظامهای مراقبتی فاصله قابلتوجهی وجود دارد؛ فاصلهای که در بعضی کشورها به شکل صف انتظار طولانی، کمبود نیروی انسانی و هزینههای سنگین خود را نشان میدهد. خلاصه رسمی گزارش کمیسیون اروپا
مراقبت طولانیمدت از سالمندان چیست؟
مراقبت طولانیمدت به خدماتی گفته میشود که به افراد دارای بیماری، ناتوانی یا کاهش توان جسمی و ذهنی کمک میکند فعالیتهای روزمره خود را انجام دهند. این خدمات میتواند از کمک در غذاخوردن، لباسپوشیدن و جابهجایی تا مصرف دارو، خرید و مدیریت امور روزانه را دربر بگیرد.
مراقبت ممکن است در خانه، مراکز روزانه و محلی یا خانههای سالمندان ارائه شود. بیشتر سالمندان ترجیح میدهند تا حد امکان در خانه و محیط آشنای خود باقی بمانند؛ اما تحقق این خواسته به وجود نیروی مراقبتی، مسکن مناسب، خدمات درمانی در منزل و حمایت از خانواده وابسته است.
چرا نظام مراقبت از سالمندان تحت فشار قرار گرفته است؟
افزایش طول عمر و رشد تعداد سالمندان، تقاضا برای خدمات مراقبتی را بیشتر کرده است. برآوردهای اتحادیه اروپا نشان میدهد تعداد افراد نیازمند مراقبت طولانیمدت ممکن است از ۳۰.۸ میلیون نفر در سال ۲۰۱۹ به ۳۸.۱ میلیون نفر در سال ۲۰۵۰ برسد.
در مقابل، ظرفیت خدمات با سرعت مشابهی توسعه پیدا نکرده است. خانوادهها کوچکتر شدهاند، بسیاری از فرزندان دور از والدین خود زندگی میکنند و حضور بیشتر زنان در بازار کار نیز امکان مراقبت تماموقت خانوادگی را کاهش داده است.
در نتیجه، الگویی که بخش بزرگی از مسئولیت مراقبت از سالمندان را بر دوش خانواده، بهویژه زنان، قرار میداد دیگر نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی نیاز رو به افزایش جامعه باشد.
صفهای انتظار؛ وقتی سالمند حق انتخاب ندارد
یکی از مهمترین یافتههای گزارش این است که سالمندان همیشه نمیتوانند نوع و محل مراقبت خود را انتخاب کنند. ممکن است فردی بخواهد در خانه بماند، اما خدمات مراقبت در منزل در منطقه او وجود نداشته باشد. فرد دیگری ممکن است به مراقبت شبانهروزی نیاز داشته باشد، اما برای ورود به مرکز مراقبتی ماهها منتظر بماند.
در پایان سال ۲۰۲۴، حدود ۲۷۰ هزار نفر در اسپانیا در انتظار دریافت خدمات مرتبط با مراقبت طولانیمدت بودند. گزارشها نشان میدهد بخشی از افراد حاضر در این فهرست، پیش از دریافت خدمت مورد انتظار جان خود را از دست دادهاند.
در هلند نیز تعداد متقاضیان منتظر دریافت خدمات مراقبتی از حدود ۱۸ هزار و ۷۰۰ نفر در سال ۲۰۲۱ به بیش از ۲۴ هزار نفر در سال ۲۰۲۴ رسیده است. این آمار نشان میدهد برخورداری از منابع مالی و ساختار رفاهی پیشرفته، بدون توسعه متناسب ظرفیت خدمات، برای پاسخگویی به سالمندی جمعیت کافی نیست.
کمبود نیروی مراقبتی؛ مهمترین چالش اروپا
توسعه مراقبت در منزل یا ساخت مراکز جدید، بدون نیروی انسانی آموزشدیده امکانپذیر نیست. بااینحال، کمبود کارکنان به یکی از اصلیترین مشکلات نظام مراقبت از سالمندان در اروپا تبدیل شده است.
در سال ۲۰۲۴ بهطور متوسط تنها ۳.۳ نیروی مراقبت طولانیمدت به ازای هر ۱۰۰ فرد ۶۵ ساله و بالاتر در اتحادیه اروپا وجود داشت. این رقم در سوئد حدود ۱۰.۶ نفر بود؛ اما در کشورهایی مانند قبرس، یونان، لهستان و رومانی به کمتر از یک نفر میرسید.
کار مراقبت از سالمندان معمولاً دشوار و فرساینده است، اما دستمزد و جایگاه شغلی کارکنان این حوزه در بسیاری از کشورها با مسئولیت آنها تناسب ندارد. در سال ۲۰۲۲، متوسط دستمزد ساعتی این کارکنان حدود ۸۹ درصد میانگین دستمزد سایر بخشهای اقتصادی اتحادیه اروپا بود.
دستمزد پایین، فشار جسمی و روانی، ساعات کاری دشوار و فرصت محدود پیشرفت باعث شده جذب و حفظ نیروی مراقبتی دشوار باشد. ادامه این وضعیت میتواند هم دسترسی سالمندان را محدود کند و هم کیفیت خدمات را کاهش دهد.
هزینه مراقبت؛ بیشتر از درآمد بسیاری از بازنشستگان
توانایی پرداخت هزینهها نیز در نوع مراقبتی که سالمندان دریافت میکنند نقش مهمی دارد. برای مثال، در آلمان متوسط پرداخت شخصی ماهانه برای دریافت برخی خدمات مراقبتی به حدود ۳ هزار و ۹۸ یورو میرسد؛ درحالیکه متوسط مستمری بازنشستگی حدود یک هزار و ۱۰۲ یورو اعلام شده است.
این فاصله نشان میدهد حتی در یکی از قدرتمندترین اقتصادهای اروپا نیز بسیاری از سالمندان برای پرداخت هزینه مراقبت به پسانداز، حمایت خانواده یا کمکهای تکمیلی دولت نیاز دارند.
در چنین شرایطی، مراقبت در منزل میتواند برای بسیاری از سالمندان مطلوبتر باشد؛ اما این الگو نیز بدون نیروی آموزشدیده، خدمات درمانی و توانبخشی، مسکن ایمن، حملونقل مناسب و حمایت از مراقبان خانوادگی موفق نخواهد بود.
همچنین شهر و محله باید امکان زندگی مستقل را فراهم کنند. در مطلب شهر دوستدار سالمند؛ شهری برای همه نسلها به زیرساختهای مورد نیاز برای حضور ایمن و مستقل سالمندان در جامعه پرداختهایم.
خانوادهها همچنان بخش بزرگی از بار مراقبت را تحمل میکنند
با وجود توسعه خدمات رسمی، بسیاری از سالمندان اروپایی همچنان به همسر، فرزندان یا دیگر بستگان خود وابستهاند. این نوع مراقبت در آمارهای رسمی کمتر دیده میشود، اما میتواند فشار مالی و روانی زیادی بر خانواده وارد کند.
مراقبان خانوادگی گاهی مجبور میشوند ساعات کاری خود را کاهش دهند یا شغلشان را ترک کنند. به همین دلیل، توسعه خدمات رسمی باید با آموزش، مشاوره، مرخصی مراقبتی و خدمات موقت برای استراحت مراقبان همراه باشد.
کشورهای اروپایی چه اقداماتی را آغاز کردهاند؟
بسیاری از کشورهای اروپایی توسعه مراقبت در منزل، یکپارچهسازی خدمات درمانی و اجتماعی، حمایت از خانوادهها و بهبود وضعیت کارکنان مراقبتی را در برنامههای خود قرار دادهاند.
هلند ساخت ۲۹۰ هزار واحد مسکونی مناسب سالمندان تا سال ۲۰۳۰ را هدفگذاری کرده است. فنلاند نیز مسئولیت خدمات درمانی، اجتماعی و مراقبت طولانیمدت را در ساختاری هماهنگتر بازطراحی کرده است.
بااینحال، گزارش تأکید میکند هنوز میان هدفهای اعلامشده و واقعیت اجرایی فاصله وجود دارد. بسیاری از کشورها از توسعه مراقبت در منزل سخن میگویند، اما بخش مهمی از منابع همچنان به مراکز اقامتی اختصاص پیدا میکند.
تجربه اروپا چه هشداری برای ایران دارد؟
کاهش فرزندآوری نیز سرعت تغییر ساختار سنی کشور را افزایش داده است. در مطلب «کاهش فرزندآوری در ایران؛ چرا تعداد تولدها از ۲٫۴ میلیون به ۸۹۲ هزار رسید؟» دلایل این کاهش و پیامدهای آن برای آینده جمعیت ایران بررسی شده است.
ایران نیز با سرعت قابلتوجهی به سمت سالمندی جمعیت حرکت میکند. افزایش تعداد سالمندان در سالهای آینده، نیاز به مراقبت در منزل، توانبخشی، مسکن مناسب، حمایت اجتماعی و خدمات شبانهروزی را بیشتر خواهد کرد.
تجربه اروپا نشان میدهد اگر برنامهریزی برای تربیت نیروی انسانی، تأمین مالی و حمایت از خانوادهها دیر آغاز شود، تقاضا خیلی زود از ظرفیت خدمات جلو میزند. ساخت چند مرکز سالمندی نیز بهتنهایی کافی نیست؛ کشور به شبکهای هماهنگ از خدمات پیشگیرانه، خانگی، اجتماعی و اقامتی نیاز دارد.
در مطلب یکپنجم جمعیت کشور تا سال ۲۰۵۰ بالای ۶۵ سال خواهند بود ابعاد این تغییر جمعیتی و ضرورت آمادگی برای آن بررسی شده است.
