در اردیبهشت ۱۴۰۵، احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از آغاز اجرای «بانک زمان» در منطقه ۴ تهران خبر داد. بر اساس گزارش سازمان تأمین اجتماعی، مرحله آزمایشی این طرح به پایان رسیده و اجرای آن در چارچوب برنامههای محلهمحور وزارت تعاون آغاز شده است. در خبرهای بعدی نیز از برنامه توسعه آزمایشی بانک زمان به مناطق ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ تهران سخن گفته شد.
بانک زمان فقط یک سامانه تهاتر خدمات نیست. این مدل میتواند برای تقویت روابط محلی، کاهش تنهایی، حمایت از خانوادهها و کمک به افراد سالمند یا دارای محدودیت حرکتی به کار گرفته شود. بااینحال، موفقیت آن به اعتماد مردم، مدیریت شفاف اعتبارها و پیوند با نهادهای محلی و خدمات رسمی بستگی دارد.
بانک زمان چیست و چگونه کار میکند؟
بانک زمان شبکهای است که در آن افراد مهارت یا زمان خود را در اختیار دیگران قرار میدهند و در برابر هر ساعت خدمت، اعتبار زمانی دریافت میکنند. واحد مبادله پول نیست؛ یک ساعت خدمت، معمولاً معادل یک ساعت اعتبار محسوب میشود.
برای مثال، فردی ممکن است یک ساعت به سالمندی در خرید یا انجام امور روزمره کمک کند و در حساب خود یک ساعت اعتبار به دست آورد. او میتواند بعداً از این اعتبار برای دریافت خدمتی مانند آموزش، تعمیرات ساده، همراهی یا کمک در انجام کارهای شخصی استفاده کند.
خدمات بانک زمان معمولاً غیرپزشکیاند و نباید جای مراقبت تخصصی، پرستاری یا وظایف نظام رفاهی را بگیرند. کارکرد اصلی این مدل، فعالکردن ظرفیتهای محلی و تکمیل خدمات رسمی است.
پیشینه بانک زمان از کجا آغاز شد؟
مبادله خدمت بر اساس زمان سابقهای طولانی دارد، اما شکل جدید بانک زمان در نیمه دوم قرن بیستم توسعه یافت. در سال ۱۹۷۳، تروکو میزوشیما در شهر اوزاکای ژاپن «بانک کار داوطلبانه» را راهاندازی کرد. اعضا در ازای کمک به دیگران، اعتبار زمانی دریافت میکردند.
در دهه ۱۹۸۰ نیز ادگار کان، حقوقدان آمریکایی، مفهوم «دلار زمانی» را گسترش داد. ایده اصلی هر دو الگو این بود که مهارتها و خدماتی مانند همراهی، مراقبت غیرپزشکی و کمک همسایگی، حتی اگر در بازار رسمی قیمتگذاری نشوند، برای جامعه ارزشمندند.
بانک زمان در تهران چگونه اجرا میشود؟
طرح ایران در چارچوب ماده ۳۱ برنامه هفتم توسعه و با مسئولیت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مطرح شده است. شهروندان میتوانند خدمتی را که توانایی ارائه آن را دارند در یک بستر مشخص ثبت کنند و در مقابل، از خدمات دیگر اعضای محله بهرهمند شوند.
وزیر تعاون اعلام کرده است اگر فردی خدمت ارائه دهد اما امکان استفاده از اعتبار خود را پیدا نکند، سازمان آموزش فنیوحرفهای و سازمان بهزیستی میتوانند تا سقف مشخصی خدمات جایگزین در اختیار او قرار دهند. در این مدل، دولت نقش پشتیبان و تضمینکننده بخشی از اعتبارها را بر عهده میگیرد.
این ویژگی میتواند مشکل مهم بانکهای زمان را کاهش دهد: اگر اعتبار ثبت شود اما هنگام نیاز، فرد یا خدمت مناسبی برای پاسخگویی وجود نداشته باشد، اعتماد اعضا به شبکه از بین میرود.
الگوی ژاپنی Fureai Kippu چگونه شکل گرفت؟
یکی از شناختهشدهترین تجربههای بانک زمان در حوزه سالمندی، الگوهایی است که در ژاپن با عنوان عمومیFureai Kippu（ふれあい切符）یا «بلیت رابطه مراقبتی» شناخته میشوند. برخلاف تصور رایج، Fureai Kippu یک سامانه واحد و سراسری نیست؛ بلکه مجموعهای از شبکهها و سازمانهای محلی با روشهای متفاوت است.
بر اساس پژوهش مایومی هایاشی درباره بانکهای زمان ژاپن، این شبکهها عمدتاً برای حمایت غیرپزشکی از سالمندان شکل گرفتند. خدمات آنها میتواند شامل موارد زیر باشد:
- همراهی سالمند برای خرید یا مراجعه به مراکز مختلف؛
- کمک در انجام کارهای سبک خانه؛
- گفتوگو، همنشینی و کاهش تنهایی؛
- جابهجایی و همراهی در رفتوآمد؛
- کمک به خانوادهای که مسئول مراقبت از سالمند است.
افراد در برابر زمانی که صرف این خدمات میکنند اعتبار دریافت میکنند. در برخی شبکهها، اعتبار برای نیاز آینده خود فرد ذخیره میشود و در بعضی دیگر امکان استفاده یکی از اعضای خانواده نیز وجود دارد. برخی الگوها کاملاً زمانمحورند و بعضی دیگر اعتبار زمانی را با پرداخت نقدی محدود ترکیب کردهاند.
بانک زمان چه ارتباطی با سالمندی جمعیت دارد؟
با افزایش جمعیت سالمندان و کوچکترشدن خانوادهها، امکان اینکه همه خدمات حمایتی فقط توسط فرزندان یا نهادهای دولتی ارائه شود کاهش مییابد. همانطور که در مطلب «سالمندی جمعیت ایران شتاب گرفته است؛ زیرساختها چقدر آمادهاند؟» بررسی کردهایم، کشور به ترکیبی از مراقبت حرفهای، حمایت خانوادگی و خدمات محلهمحور نیاز خواهد داشت.
بانک زمان میتواند در سه حوزه نقش داشته باشد:
- کمک به سالمند برای ادامه زندگی مستقل در خانه؛
- کاهش بخشی از فشار مراقبتی خانواده؛
- ایجاد فرصت مشارکت برای افراد بازنشسته و دیگر اعضای محله.
همراهی و ارتباط منظم نیز اهمیت زیادی دارد. در مطلب «نقش روابط اجتماعی در بهزیستی و شادی سالمندان» توضیح دادهایم که ارتباط اجتماعی چگونه بر کیفیت زندگی افراد در سالهای بالاتر اثر میگذارد.
تجربه ژاپن چه درسی برای ایران دارد؟
تجربه ژاپن نشان میدهد بانک زمان زمانی پایدارتر است که بر نیاز مشخصی مانند همراهی سالمندان، کاهش تنهایی یا حمایت از مراقبان خانوادگی تمرکز کند. وجود پلتفرم بهتنهایی کافی نیست؛ شبکه به هماهنگکننده محلی، بررسی صلاحیت اعضا، سازوکار حل اختلاف، حفاظت از اطلاعات و تضمین استفاده آینده از اعتبارها نیاز دارد.
بانک زمان نباید بهانهای برای کاهش مسئولیت دولت یا جایگزینی نیروی متخصص با کار داوطلبانه باشد. ارزش آن در ایجاد لایهای مکمل از حمایت اجتماعی است؛ لایهای که زمان، تجربه و توانایی مردم را به سرمایهای برای تقویت استقلال سالمندان و همبستگی محله تبدیل میکند.
منابع
- گزارش سازمان تأمین اجتماعی درباره آغاز بانک زمان در تهران
- مطالعه بانک زمان ژاپن؛ پیشینه، توسعه و چالشها
- پژوهش دانشگاه کینگز کالج لندن درباره Fureai Kippu
