سپتامبر از روز نخست این ماه بهعنوان «ماه جهانی آلزایمر» آغاز میشود و ۲۱ سپتامبر نیز «روز جهانی آلزایمر» است. این مناسبت فرصتی برای افزایش آگاهی و مقابله با انگ و برداشتهای نادرست درباره دمانس است. برای مخاطبان بالای ۵۰ سال نسل ریشه، شناخت تفاوت فراموشی معمولی با نشانههای هشدار اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هر فراموشیای آلزایمر نیست، اما تغییراتی که زندگی روزمره را مختل میکنند نباید صرفاً به افزایش سن نسبت داده شوند. به همین بهانه، در این مطلب تازهترین یافتههای علمی درباره آلزایمر و دمانس، عوامل خطر، تشخیص، درمان و راههای کاهش احتمال ابتلا را مرور میکنیم. اطلاعات ماه جهانی آلزایمر
مراقبت از حافظه و عملکرد شناختی نیز بخشی از رویکرد سالمندی نوین و حفظ استقلال بعد از ۵۰ سالگی است؛ رویکردی که هدف آن فقط افزایش طول عمر نیست، بلکه حفظ توانایی تصمیمگیری، ارتباط اجتماعی و زندگی مستقل است.
دمانس یا زوال عقل چیست؟
دمانس یا زوال عقل نام یک بیماری مشخص نیست؛ بلکه اصطلاحی کلی برای مجموعهای از اختلالات است که باعث کاهش حافظه، توانایی فکرکردن، استدلال، تصمیمگیری یا انجام کارهای روزمره میشوند. بیماری آلزایمر، دمانس عروقی، دمانس با اجسام لویی و دمانس پیشانیـگیجگاهی از انواع شناختهشده آن هستند.
براساس تازهترین اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۱ حدود ۵۷ میلیون نفر در جهان با دمانس زندگی میکردند و هر سال نزدیک به ۱۰ میلیون مورد جدید شناسایی میشود. بیش از ۶۰ درصد مبتلایان نیز در کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط زندگی میکنند.
دمانس بخشی طبیعی از سالمندی نیست. ممکن است با افزایش سن سرعت یادآوری نامها یا یادگیری اطلاعات تازه کمی کاهش پیدا کند، اما ناتوانی در مدیریت داروها، پرداخت هزینهها، پیداکردن مسیرهای آشنا یا انجام کارهایی که فرد قبلاً بهراحتی انجام میداد، نیازمند بررسی پزشکی است.
تفاوت آلزایمر و دمانس چیست؟
آلزایمر و دمانس از مهمترین نگرانیهای مرتبط با سلامت مغز در سالهای پس از ۵۰ سالگی هستند؛ اما این دو اصطلاح معنای یکسانی ندارند.آلزایمر شایعترین نوع دمانس به شمار میرود و ممکن است در ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد نقش داشته باشد.
در آلزایمر، تغییرات تدریجی در مغز به آسیب و ازبینرفتن ارتباط میان سلولهای عصبی منجر میشود. برخی افراد نیز «دمانس مختلط» دارند؛ برای نمونه ممکن است تغییرات آلزایمر و آسیبهای عروقی مغز همزمان در یک فرد وجود داشته باشند. مؤسسه ملی سالمندی آمریکا تأکید میکند که تشخیص نوع دمانس برای انتخاب مراقبت و درمان مناسب اهمیت دارد.
آلزایمر چیست و چرا به وجود میآید؟
آلزایمر اختلالی پیشرونده در مغز است که بهتدریج حافظه، تفکر و توانایی انجام فعالیتهای روزانه را تحتتأثیر قرار میدهد. در مغز افراد مبتلا، تجمع غیرطبیعی پروتئین بتاآمیلوئید در اطراف سلولها و تغییرات پروتئین «تاو» درون سلولهای عصبی دیده میشود. التهاب، اختلال عملکرد عروق و کاهش ارتباط میان سلولهای عصبی نیز در روند بیماری نقش دارند.
بااینحال، دانشمندان هنوز برای بیشتر مبتلایان یک علت واحد پیدا نکردهاند. به گفته متخصصان مؤسسه ملی سالمندی آمریکا، آلزایمر احتمالاً حاصل ترکیبی از افزایش سن، زمینه ژنتیکی، وضعیت قلب و عروق، بیماریهای متابولیک، سبک زندگی و عوامل محیطی است.
سن مهمترین عامل خطر شناختهشده است، اما آلزایمر پیامد اجتنابناپذیر افزایش سن نیست. بیشتر موارد بعد از ۶۵ سالگی بروز میکنند و کمتر از ۱۰ درصد موارد پیش از این سن آغاز میشوند. داشتن سابقه خانوادگی نیز خطر را افزایش میدهد، اما به معنای ابتلای قطعی نیست. حتی وجود نوع ژنی APOE-e4 تنها احتمال ابتلا را بیشتر میکند و بهتنهایی تشخیص آلزایمر محسوب نمیشود.
نشانههای اولیه آلزایمر چیست؟
مشکل حافظه، بهویژه فراموشکردن اطلاعات و رویدادهای تازه، معمولاً یکی از نخستین نشانههاست؛ اما آلزایمر فقط بیماری حافظه نیست. نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- تکرار پرسشها یا تعریفکردن چندباره یک موضوع؛
- دشواری در برنامهریزی، محاسبه یا مدیریت امور مالی؛
- گمکردن مسیر در مکانهای آشنا؛
- قرار دادن وسایل در محلهای نامعمول و ناتوانی در یافتن آنها؛
- مشکل در پیداکردن واژه مناسب یا دنبالکردن گفتوگو؛
- کاهش قدرت قضاوت و تصمیمگیری؛
- کنارهگیری از فعالیتهای اجتماعی یا موردعلاقه؛
- تغییر محسوس در خلق، رفتار یا شخصیت.
مرز مهم این است که آیا تغییر ایجادشده استقلال و زندگی روزانه فرد را مختل کرده است یا نه. برای مثال، فراموشکردن موقت یک نام و یادآوری آن بعداً میتواند اتفاقی عادی باشد؛ اما فراموشکردن مکرر افراد نزدیک یا ناتوانی در انجام یک فعالیت آشنا نیاز به ارزیابی دارد. راهنمای علائم و تشخیص مؤسسه ملی سالمندی
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر مشکلات حافظه رو به افزایشاند، اطرافیان متوجه تغییر شدهاند یا توانایی فرد در مدیریت زندگی روزانه کاهش یافته است، مراجعه به پزشک نباید به تأخیر بیفتد. تغییر ناگهانی حافظه یا گیجی نیز همیشه آلزایمر نیست و ممکن است با عفونت، سکته، عوارض دارویی، اختلال تیروئید، کمبود ویتامین B12، مشکلات خواب یا بیماریهای دیگر ارتباط داشته باشد؛ بنابراین نیازمند بررسی سریع پزشکی است.
تشخیص معمولاً با گفتوگو درباره علائم و سابقه پزشکی، ارزیابی حافظه و عملکرد شناختی، معاینه عصبی، آزمایش خون و در صورت نیاز تصویربرداری مغز انجام میشود. تشخیص زودهنگام امکان بررسی علتهای قابلدرمان، برنامهریزی برای آینده و استفاده مناسبتر از درمانها را فراهم میکند.
یکی از تحولات تازه، توسعه نشانگرهای زیستی خون است. سازمان غذا و داروی آمریکا در سال ۲۰۲۵ نخستین آزمایش خون را برای کمک به تشخیص وجود پلاکهای آمیلوئید در افراد بالای ۵۵ سال دارای نشانههای افت شناختی تأیید کرد. بااینحال، این آزمایش برای غربالگری افراد بدون علامت یا تشخیص مستقل طراحی نشده و نتیجه آن باید همراه با ارزیابی پزشک تفسیر شود. گزارش سازمان غذا و داروی آمریکا
آیا آلزایمر درمان میشود؟
درحالحاضر درمانی که آلزایمر را کاملاً متوقف یا برطرف کند وجود ندارد. بعضی داروها میتوانند برای مدتی به کنترل علائم حافظه و تفکر کمک کنند. در سالهای اخیر داروهایی مانند «لکانمب» و «دونانمب» نیز برای برخی بیماران در مراحل اولیه آلزایمر معرفی شدهاند. این داروها با هدف قراردادن آمیلوئید میتوانند سرعت افت شناختی و عملکردی را تا اندازهای کاهش دهند، اما تواناییهای ازدسترفته را بازنمیگردانند.
این درمانها برای همه بیماران مناسب نیستند، به تأیید وجود آمیلوئید و پایش تصویربرداری نیاز دارند و ممکن است با عوارضی مانند تغییرات مرتبط با آمیلوئید در تصویربرداری مغز همراه باشند. بنابراین، تصمیم درباره مصرف آنها باید فقط توسط متخصص و پس از سنجش دقیق فایده و خطر گرفته شود. اطلاعات علمی دونانمب در سازمان غذا و داروی آمریکا
در کنار دارو، فعالیت بدنی متناسب، برنامه منظم روزانه، خواب کافی، ارتباط اجتماعی، اصلاح مشکلات شنوایی و بینایی و حمایت خانواده میتواند به حفظ عملکرد و کیفیت زندگی کمک کند.
آیا میتوان از آلزایمر و دمانس پیشگیری کرد؟
هیچ روش تضمینشدهای برای پیشگیری کامل از آلزایمر وجود ندارد؛ زیرا سن و ژنتیک را نمیتوان تغییر داد. بااینحال، گزارش سال ۲۰۲۴ کمیسیون دمانس مجله معتبر The Lancet به سرپرستی پروفسور گیل لیوینگستون نشان میدهد رسیدگی به ۱۴ عامل خطر قابلتغییر میتواند از بروز یا پیشرفت حدود ۴۵ درصد موارد دمانس جلوگیری کند یا آن را به تأخیر بیندازد. مطالعه کمیسیون لنست
این عوامل شامل فشار خون بالا، کلسترول بالا، دیابت، کمتحرکی، چاقی، مصرف دخانیات، آسیب سر، کاهش شنوایی یا بینایی درماننشده، انزوای اجتماعی، افسردگی، آلودگی هوا، تحصیلات محدود و مصرف زیانبار الکل هستند. وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست و اصلاح آن نیز تضمین نمیکند که فرد هرگز دچار دمانس نشود؛ اما مجموعه شواهد نشان میدهد مراقبت از قلب، عروق و حواس مختلف بدن به مراقبت از مغز نیز کمک میکند.
پژوهشهای مربوط به سلامت مغز نشان میدهند مراقبت شناختی فقط از دوران سالمندی آغاز نمیشود و وضعیت جسمی، روانی و اجتماعی فرد در سالهای میانی زندگی نیز اهمیت دارد. نسل ریشه پیشتر در مطلب یافتههای یک پژوهش جدید درباره سلامت مغز نیز به نقش سبک زندگی و عوامل اثرگذار بر عملکرد مغز پرداخته است.
اقدامهای عملی برای کاهش خطر عبارتاند از:
- کنترل منظم فشار خون، قند و چربی خون؛
- فعالیت بدنی هوازی و تمرینهای قدرتی متناسب با وضعیت فرد؛
- درمان کمشنوایی و مشکلات بینایی؛
- حفظ ارتباط با خانواده، دوستان و جامعه؛
- ادامه یادگیری و فعالیتهای ذهنی و خلاقانه؛
- برخورداری از خواب منظم و پیگیری اختلالات خواب؛
- استفاده از کلاه ایمنی و پیشگیری از زمینخوردن و آسیب سر؛
- پرهیز از دخانیات و مصرف زیانبار الکل؛
- پیروی از الگوی غذایی متعادل، سرشار از سبزیها، حبوبات، غلات کامل، ماهی و چربیهای غیراشباع.
نسل ریشه پیشتر در مطالب طبیعت و سلامت مغز بعد از ۵۰ سالگی، نقش فعالیتهای خلاقانه در سلامت مغز و دوچرخهسواری و محافظت از مغز به بخشهایی از این سبک زندگی پرداخته است. کنترل دیابت نوع دو بعد از ۵۰ سالگی نیز تنها برای سلامت قلب و کلیه نیست و میتواند بخشی از مراقبت بلندمدت از سلامت مغز باشد.
تازهترین پژوهشها چه امیدی ایجاد کردهاند؟
مسیر پژوهش آلزایمر در سالهای اخیر از مشاهده علائم به شناسایی تغییرات زیستی بیماری پیش از پیشرفت شدید آن حرکت کرده است. نشانگرهای خونی، تصویربرداری دقیقتر و داروهای هدفمندکننده آمیلوئید، تشخیص و مداخله زودتر را امکانپذیرتر کردهاند. بااینحال، هیچ آزمایش یا داروی تازهای جای ارزیابی جامع پزشکی را نمیگیرد و بسیاری از این فناوریها هنوز گران، محدود یا نیازمند بررسیهای تکمیلیاند.
نسل ریشه در گزارش آیا میتوان مغز را در سالمندی جوانتر کرد؟ نیز یکی از مسیرهای آزمایشی تقویت حافظه را بررسی کرده است. چنین پژوهشهایی امیدبخشاند، اما هنوز نباید بهعنوان درمان قطعی معرفی شوند.
پیام علمی امروز روشن است: آلزایمر با فراموشیهای معمولی یکسان نیست، دمانس نتیجه حتمی سالمندی نیست و مراقبت از مغز باید از سالهای میانی زندگی آغاز شود. شناخت نشانهها، مراجعه زودهنگام و کنترل عوامل خطر میتواند به حفظ استقلال و کیفیت زندگی پس از ۵۰ سالگی کمک کند.
