آیا میتوان امروز چند ساعت به یک سالمند کمک کرد و این زمان را برای دوران سالمندی خود پسانداز کرد؟ شهر سنتگالن سوئیس بیش از یک دهه است چنین مدلی را آزمایش میکند.
بر اساس گزارش رسمی سال ۲۰۲۵ بنیاد Zeitvorsorge، ۴۱۲ نفر در این طرح بهعنوان ارائهدهنده خدمت فعالیت داشتهاند و طی یک سال بیش از ۱۲ هزار ساعت به سالمندان کمک کردهاند. مجموع اعتبارهای زمانی تضمینشده نیز به نزدیک ۱۰۸ هزار ساعت رسیده است.
تفاوت مهم این الگو با بسیاری از بانکهای زمان آن است که اعتبارهای ثبتشده فقط بر اعتماد میان اعضا متکی نیستند؛ شهر سنتگالن استفاده آینده از این ساعتها را پشتیبانی و تضمین میکند. به همین دلیل، این طرح را میتوان نوعی «پسانداز زمانی برای سالمندی» دانست؛ البته نه جایگزینی برای بیمه، مستمری یا مراقبت حرفهای.
بانک زمان سنتگالن چگونه شکل گرفت؟
افزایش جمعیت سالمندان، کمبود نیروی مراقبتی و تمایل بسیاری از سالمندان به ادامه زندگی در خانه، مدیران سنتگالن را به جستوجوی راهکاری مکمل برای خدمات رسمی سوق داد.
در سال ۲۰۱۱، امکان اجرای یک نظام پسانداز زمانی برای سالمندی بررسی شد. شورای شهر در سال ۲۰۱۲ با تأسیس بنیاد Zeitvorsorge موافقت کرد و فعالیت اجرایی آن از سالهای ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ توسعه یافت.
این بنیاد با مشارکت شهر سنتگالن و سازمانهایی مانند صلیب سرخ سوئیس، Pro Senectute، ارائهدهندگان خدمات مراقبت در منزل، نهادهای مذهبی و مؤسسات اجتماعی ایجاد شد. در سال ۲۰۱۷ نیز پس از ارزیابی مدل، پارلمان شهر آن را از یک تجربه اولیه به بخشی از خدمات عادی شهر تبدیل کرد.
پیشتر در مطلب «بانک زمان چیست؟ از اجرای طرح در تهران تا تجربه ژاپن در مراقبت از سالمندان» توضیح دادهایم که اعتبار زمانی چگونه ایجاد و میان اعضای یک شبکه مبادله میشود.
پسانداز زمانی برای سالمندی چگونه کار میکند؟
در مدل سنتگالن، افراد ۵۰ساله و بالاتر میتوانند بخشی از وقت آزاد خود را صرف همراهی و حمایت از سالمندان و افراد بسیار مسن کنند. به ازای هر ساعت خدمت، یک ساعت اعتبار در حساب شخصی آنان ثبت میشود.
فرد میتواند در آینده، زمانی که خود به حمایت نیاز دارد، اعتبارهای ذخیرهشده را برای دریافت خدمات مشابه به کار بگیرد. سقف اعتبار قابلذخیره برای هر نفر ۷۵۰ ساعت تعیین شده است.
این میزان میتواند برای دریافت روزانه حدود دو ساعت کمک به مدت یک سال یا روزانه یک ساعت به مدت دو سال استفاده شود. محدودیت ۷۵۰ساعته مانع انباشتهشدن تعهدی نامحدود برای شبکه و شهرداری میشود.
مدل را میتوان در چهار مرحله خلاصه کرد:
- فرد بالای ۵۰ سال برای ارائه خدمت ثبتنام میکند؛
- بنیاد یا یکی از سازمانهای همکار، او را به سالمند نیازمند معرفی میکند؛
- ساعتهای خدمت در حساب شخص ثبت میشود؛
- اعتبار در آینده برای دریافت خدمات مشابه قابلاستفاده خواهد بود.
چه خدماتی در بانک زمان سوئیس ارائه میشود؟
فعالیتهای این طرح بیشتر در حوزه حمایت اجتماعی و کمکهای روزمره قرار میگیرند. خدمات متداول شامل موارد زیر است:
- گفتوگو، همنشینی و همراهی سالمند؛
- پیادهروی و شرکت در فعالیتهای اجتماعی؛
- خرید و انجام امور روزمره؛
- همراهی در رفتوآمد؛
- کمکهای سبک در خانه یا آمادهکردن غذا؛
- همراهی افراد کمتوان یا دارای محدودیت حرکتی؛
- کاهش بخشی از فشار مراقبان خانوادگی؛
- همکاری در برنامههای گروهی و محلهای.
این خدمات جای پرستاری، درمان، مراقبت پزشکی یا فعالیت نیروی متخصص را نمیگیرند. بانک زمان در فاصله میان «استقلال کامل» و «نیاز به مراقبت حرفهای» قرار میگیرد؛ جایی که فرد هنوز میتواند در خانه زندگی کند، اما برای بعضی کارهای روزمره به همراهی نیاز دارد.
این رویکرد با اصل «مراقبت در خانه پیش از انتقال به مرکز اقامتی» هماهنگ است؛ زیرا حمایتهای ساده و منظم ممکن است به سالمند کمک کنند مدت بیشتری در محیط آشنای خود زندگی کند.
شهر چگونه ساعتهای ذخیرهشده را تضمین میکند؟
مهمترین نگرانی در هر بانک زمان این است که آیا اعتبار ثبتشده امروز، ده یا بیست سال بعد نیز قابلاستفاده خواهد بود؟ ممکن است در آینده تعداد داوطلبان کاهش یابد یا شبکه نتواند خدمت موردنیاز را در زمان مناسب فراهم کند.
سنتگالن برای پاسخ به این نگرانی، یک تضمین عمومی در نظر گرفته است. بر اساس مصوبه اولیه شورای شهر، شهرداری هنگام آغاز طرح، یک تعهد احتمالی تا سقف ۳٫۴ میلیون فرانک سوئیس برای پشتیبانی از اعتبارهای زمانی تصویب کرد.
این تضمین به معنای تبدیل خودکار ساعتها به پول نیست. هدف آن ایجاد پشتوانهای برای شرایطی است که اعتبارهای ذخیرهشده وجود دارند، اما تعداد ارائهدهندگان آینده برای انجام خدمات کافی نیست. در چنین وضعیتی، بنیاد و شهر باید امکان تأمین خدمت را از مسیرهای جایگزین فراهم کنند.
همین پشتوانه عمومی، مدل سنتگالن را از یک شبکه ساده و غیررسمی همسایگی متمایز میکند.
آمار سال ۲۰۲۵ درباره بانک زمان سنتگالن چه میگوید؟
بر پایه آمار رسمی بنیاد، وضعیت طرح در سال ۲۰۲۵ چنین بوده است:
- ۴۱۲ ارائهدهنده خدمت در شبکه حضور داشتهاند؛
- ۱۶۰ نفر بهصورت مستقیم خدمات دریافت کردهاند؛
- ۱۲ هزار و ۶۰ ساعت خدمت در طول سال ارائه شده است؛
- ۱۰۷ هزار و ۹۸۱ ساعت اعتبار زمانی تحت تضمین قرار داشته است؛
- حدود یکسوم ارائهدهندگان پیش از ورود به طرح، فعالیت داوطلبانه منظمی نداشتهاند.
بنیاد اعلام کرده است افراد بیشتری نیز از برنامههای گروهی و اجتماعی بهره میبرند که در آمار دریافتکنندگان مستقیم ثبت نشدهاند.
این دادهها نشان میدهد بانک زمان فقط نیروهای داوطلب موجود را سازماندهی نکرده، بلکه توانسته است گروهی از افراد را که پیشتر فعالیت داوطلبانه نداشتند وارد مشارکت اجتماعی کند.
بانک زمان چه کمکی به سالمندی فعال میکند؟
مدل سنتگالن فقط برای دریافتکننده خدمت مفید نیست. فردی که زمان خود را پسانداز میکند نیز از خانه خارج میشود، روابط تازه میسازد و احساس میکند تجربه و توانایی او همچنان برای جامعه ارزشمند است.
این مشارکت با مفهوم «سالمندی نوین» هماهنگ است؛ نگاهی که افزایش سن را پایان یادگیری و نقش اجتماعی نمیداند.
بانک زمان میتواند به چند هدف کمک کند:
- تقویت ارتباط میان سالمندان و اعضای محله؛
- کاهش تنهایی و انزوای اجتماعی؛
- استفاده از توان افراد بازنشسته و میانسال؛
- حمایت از زندگی مستقل سالمندان در خانه؛
- کاهش بخشی از فشار خانوادهها؛
- ایجاد احساس امنیت برای نیازهای احتمالی آینده.
آیا مدل سنتگالن بدون چالش است؟
خیر. اعتبار زمانی فقط زمانی ارزشمند است که در آینده فردی برای ارائه خدمت وجود داشته باشد. افزایش مجموع ساعتهای تضمینشده، تعهد بلندمدت بنیاد و شهرداری را نیز بیشتر میکند.
هماهنگکردن اعضا، بررسی تناسب افراد، آموزش داوطلبان، رسیدگی به اختلافها، بیمه و حفاظت از سالمندان نیز هزینه اداری دارد. بنابراین بانک زمان، برخلاف ظاهر ساده آن، بدون سازمان حرفهای و بودجه پایدار اداره نمیشود.
همچنین همه نیازهای سالمندی را نمیتوان با مشارکت داوطلبانه پاسخ داد. همانطور که در گزارش «بحران مراقبت از سالمندان در اروپا؛ صف انتظار، کمبود نیرو و هزینههای سنگین» بررسی کردهایم، مراقبت طولانیمدت به نیروی آموزشدیده، بیمه و خدمات درمانی نیز نیاز دارد.
تجربه سوئیس چه درسی برای بانک زمان تهران دارد؟
الگوی سنتگالن را نمیتوان بدون توجه به ساختار نهادی و منابع محلی سوئیس مستقیماً در تهران تکرار کرد. بااینحال، چند اصل آن برای ایران قابلاستفاده است:
- اعتبار زمانی باید پشتوانهای روشن و قابلاعتماد داشته باشد؛
- یک نهاد مشخص باید مسئول تطبیق افراد و ثبت خدمات باشد؛
- مرز خدمات داوطلبانه و مراقبت حرفهای باید تعریف شود؛
- سازمانهای محلی، بهزیستی، مراکز سلامت و شهرداری باید به یکدیگر متصل باشند؛
- سقف تعهدات و شیوه استفاده از اعتبار آینده باید از ابتدا مشخص باشد؛
- شاخصهایی مانند ساعت خدمت، تعداد اعضا، میزان استفاده و رضایت باید منتشر شوند.
درس اصلی سنتگالن این نیست که زمان میتواند جای پول یا خدمات عمومی را بگیرد. اهمیت این تجربه در آن است که اعتماد اجتماعی را به یک سازوکار اجرایی، قابلاندازهگیری و دارای پشتوانه عمومی تبدیل کرده است.
بانک زمان زمانی ماندگار میشود که مردم مطمئن باشند ساعت ثبتشده امروز، هنگام نیاز واقعاً به خدمتی قابلاستفاده تبدیل خواهد شد.
منابع
- گزارش رسمی سال ۲۰۲۵ بنیاد Zeitvorsorge
- تاریخچه رسمی بانک زمان سنتگالن
- مصوبه شورای شهر درباره تأسیس و تضمین طرح
- مطالعه امکانسنجی نظام پسانداز زمانی سنتگالن
- ارزیابی دانشگاه علوم کاربردی Kalaidos از طرح
