سرطان پستان در ایران به یکی از مهمترین موضوعات سلامت زنان تبدیل شده است؛ موضوعی که در میانسالی و سالهای پس از ۵۰ سالگی اهمیت بیشتری پیدا میکند. برآوردهای «رصدخانه جهانی سرطان» وابسته به آژانس بینالمللی پژوهش درباره سرطان نشان میدهد در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۱ هزار و ۳۰۴ مورد جدید سرطان پستان در ایران رخ داده است. این بیماری با سهم ۲۸٫۴ درصدی از موارد جدید سرطان در زنان، شایعترین سرطان زنان کشور بوده است.
برای نسل ریشه، پرداختن به سرطان پستان تنها انتشار یک خبر پزشکی نیست. افزایش سن یکی از مهمترین عوامل خطر این بیماری است و تصمیمهایی که زنان در میانسالی درباره شناخت خطر فردی، غربالگری و مراجعه بهموقع میگیرند، میتواند بر سلامت سالهای بعد زندگی آنها اثر بگذارد. به همین دلیل، آگاهی درباره سرطان پستان باید پیش از بروز علائم و پیش از ورود به سالمندی آغاز شود.
آمار جهانی سرطان پستان چه میگوید؟
براساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲٫۴ میلیون زن در جهان با تشخیص سرطان پستان روبهرو شدند و نزدیک به ۶۹۴ هزار زن بر اثر این بیماری جان خود را از دست دادند. سرطان پستان در ۱۶۴ کشور از ۱۸۶ کشور بررسیشده، شایعترین سرطان زنان بوده است.
در ایران نیز برگه آماری GLOBOCAN ۲۰۲۴ سرطان پستان را در رتبه نخست سرطانهای زنان قرار میدهد. البته این ارقام «برآوردهای آماری» هستند و نباید با شمار قطعی موارد ثبتشده در یک سامانه ملی یکسان دانسته شوند؛ بااینحال، بار قابلتوجه بیماری را بهروشنی نشان میدهند.
سرطان پستان چگونه ایجاد میشود؟
سرطان پستان زمانی آغاز میشود که تعدادی از سلولهای بافت پستان از نظم طبیعی رشد و تقسیم خارج شوند. این سلولها ممکن است تودهای ایجاد کنند و در صورت پیشرفت بیماری، به بافتهای اطراف، غدد لنفاوی یا اندامهای دیگر برسند.
تشخیص سرطان پستان در مراحل اولیه معمولاً امکان استفاده از درمانهای مؤثرتر و گاه کمعارضهتر را فراهم میکند. برای آشنایی کامل با ساختار پستان، عوامل خطر، علائم، ماموگرافی، روشهای تشخیص و درمان میتوانید راهنمای جامع سرطان پستان در زنان را در نسل ریشه بخوانید.
مهمترین عوامل خطر سرطان پستان کداماند؟
ابتلا به سرطان پستان معمولاً نتیجه یک عامل منفرد نیست. افزایش سن، سابقه خانوادگی، بعضی تغییرات ژنتیکی ارثی، اضافهوزن پس از یائسگی، کمتحرکی، مصرف دخانیات، برخی الگوهای مصرف الکل، سابقه پرتودرمانی قفسه سینه و عوامل تولیدمثلی و هورمونی میتوانند بر احتمال ابتلا اثر بگذارند.
بااینحال، داشتن یک یا چند عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست. از سوی دیگر، نداشتن سابقه خانوادگی نیز به معنای مصونیت از بیماری نخواهد بود. سازمان جهانی بهداشت گزارش میکند حدود ۸۰ درصد موارد سرطان پستان در زنانی رخ میدهد که بهجز زنبودن و افزایش سن، عامل خطر مشخص دیگری ندارند.
در متن اولیه، استرس، فستفود، آلودگی هوا و مواد شیمیایی محیطی در کنار عوامل قطعی قرار گرفته بودند. شواهد درباره اثر مستقیم و مستقل بعضی از این عوامل هنوز یکسان و قطعی نیست؛ بنابراین نباید آنها را علت مستقیم سرطان پستان معرفی کرد.
آیا سن ابتلا به سرطان پستان در ایران پایینتر است؟
در گزارشهای داخلی بارها گفته شده است که زنان ایرانی در سن پایینتری با سرطان پستان روبهرو میشوند. بااینحال، مقایسه سن بیماران میان کشورها باید با درنظرگرفتن ساختار سنی جمعیت، کیفیت ثبت سرطان و نرخهای تعدیلشده سنی انجام شود.
بنابراین، نمیتوان صرفاً براساس چند اظهار نظر، با قطعیت گفت سرطان پستان در ایران دقیقاً «۱۰ سال جوانتر» شده است. پیام قابل اتکاتر این است که سرطان پستان میتواند پیش از ۵۰ سالگی نیز رخ دهد و آگاهی و ارزیابی خطر نباید به دوران سالمندی موکول شود. در مطلب دیگری از نسل ریشه توضیح دادهایم که چرا ارزیابی خطر سرطان پستان باید پیش از ۵۰ سالگی آغاز شود.
مراجعه دیرهنگام چرا درمان را دشوارتر میکند؟
یکی از موانع تشخیص زودهنگام، تأخیر در مراجعه پس از مشاهده تغییر مشکوک است. ترس از نتیجه، نگرانی درباره درمان، خجالت، باورهای نادرست، مشکلات اقتصادی یا دشواری دسترسی به خدمات تخصصی میتوانند این تأخیر را بیشتر کنند.
اگر بیماری زمانی شناسایی شود که هنوز محدود به پستان یا نواحی نزدیک است، معمولاً گزینههای درمانی بیشتری وجود دارد. در مراحل پیشرفته نیز درمانهای دارویی، پرتودرمانی و مراقبتهای حمایتی میتوانند به کنترل بیماری و حفظ کیفیت زندگی کمک کنند؛ اما نتیجه درمان به نوع تومور، محل گسترش بیماری و شرایط هر بیمار بستگی دارد.
تأخیر در مراجعه را نباید صرفاً به «بیتوجهی بیمار» نسبت داد. دسترسی سریع به پزشک، تصویربرداری، نمونهبرداری، جواب پاتولوژی و آغاز درمان نیز بخش مهمی از تشخیص و درمان بهموقع است.
چه تغییراتی در پستان نیازمند بررسی پزشکی است؟
وجود هر تغییر در پستان به معنای سرطان نیست، اما بعضی نشانهها باید بررسی شوند:
- ایجاد توده یا سفتی تازه در پستان یا زیر بغل؛
- تغییر غیرعادی در اندازه یا شکل پستان؛
- فرورفتگی یا تغییر ماندگار پوست؛
- تغییر تازه در ظاهر نوک پستان؛
- ترشح غیرعادی، بهویژه ترشح خونی؛
- تغییر یکطرفهای که باقی میماند یا بیشتر میشود.
در صورت مشاهده این تغییرات نباید تا نوبت بعدی غربالگری صبر کرد. ماموگرافی غربالگری برای زنان بدون علامت انجام میشود؛ اما وجود علامت به ارزیابی تشخیصی توسط پزشک نیاز دارد.
ماموگرافی را از چه سنی باید آغاز کرد؟
دستورالعملهای پزشکی درباره زمان و فاصله ماموگرافی کاملاً یکسان نیستند. کارگروه خدمات پیشگیرانه ایالات متحده انجام ماموگرافی هر دو سال یکبار را برای زنان ۴۰ تا ۷۴ ساله با خطر متوسط توصیه میکند. نهادهای دیگر ممکن است در بعضی گروههای سنی ماموگرافی سالانه را پیشنهاد دهند.
زنان دارای خطر بالاتر، مانند بعضی افراد دارای سابقه خانوادگی قوی، جهش ژنتیکی شناختهشده یا سابقه پرتودرمانی قفسه سینه، ممکن است به شروع زودتر غربالگری یا استفاده از MRI در کنار ماموگرافی نیاز داشته باشند. برنامه مناسب باید براساس خطر فردی و نظر پزشک تعیین شود. مطلب ماموگرافی را از چه سنی شروع کنیم؟ تفاوت این توصیهها را دقیقتر توضیح میدهد.
آشنا بودن زنان با ظاهر و وضعیت معمول پستانهایشان میتواند به تشخیص تغییرات تازه کمک کند، اما خودآزمایی ماهانه جای ماموگرافی، معاینه پزشک یا بررسی تشخیصی را نمیگیرد.
برای کاهش پیامدهای سرطان پستان چه باید کرد؟
کنترل سرطان پستان در ایران فقط با یک اقدام ممکن نیست. افزایش آگاهی درباره علائم، شناخت خطر فردی، دسترسی عادلانه به غربالگری، مراجعه سریع پس از مشاهده تغییر و آغاز بدون تأخیر درمان، همگی بخشی از یک مسیر واحد هستند.
فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن متناسب بهویژه پس از یائسگی، پرهیز از دخانیات و گفتوگو با پزشک درباره درمانهای هورمونی نیز میتوانند بخشی از مراقبت از سلامت زنان باشند؛ اما هیچ سبک زندگیای خطر ابتلا را کاملاً از بین نمیبرد.
سرطان پستان یکی از اولویتهای سلامت زنان در میانسالی و پس از ۵۰ سالگی است. هدف از آگاهیآفرینی ایجاد ترس نیست؛ هدف این است که زنان خطر فردی خود را بهتر بشناسند، تغییرات مشکوک را نادیده نگیرند و برنامه غربالگری مناسب را با کمک پزشک انتخاب کنند.
