سلامت زنان در میانسالی فقط به انجام آزمایشها و غربالگریهای دورهای محدود نمیشود؛ تغذیه، حفظ توده عضلانی و توانایی بدن برای تحمل درمان نیز در این دوره اهمیت زیادی دارد. نسل ریشه با تمرکز بر سلامت و کیفیت زندگی پس از ۵۰ سالگی، سرطان پستان را یکی از موضوعات مهم سلامت زنان میداند؛ بیماریای که آگاهی درباره عوامل خطر، تشخیص و درمان آن باید از سالهای میانی زندگی آغاز شود. برای آشنایی بیشتر میتوانید راهنمای جامع سرطان پستان در زنان را در نسل ریشه بخوانید.
با فرارسیدن ماه رمضان، ممکن است برای برخی مبتلایان به سرطان، بهویژه زنان میانسالی که تحت درمان سرطان پستان هستند، این پرسش مطرح شود که آیا روزهداری میتواند بر سلولهای سرطانی یا اثربخشی درمان تأثیر بگذارد. این پرسش مهم است، اما باید میان روزهداری مذهبی، رژیمهای غذایی خودسرانه و الگوهای کنترلشدهای که در پژوهشهای پزشکی بررسی میشوند، تفاوت قائل شد.
مروری علمی به سرپرستی یچون شیه و همکارانش در دانشگاه داروسازی گوانگدونگ چین که سال ۲۰۲۴ در مجله Biomolecules منتشر شد، سازوکارهای احتمالی ارتباط روزهداری و سرطان را بررسی کرده است. این مقاله ادعا نمیکند که روزهداری سرطان را درمان میکند و نتایج آن نیز مجوزی برای روزهگرفتن هنگام شیمیدرمانی یا پرتودرمانی نیست. افراد مبتلا به سرطان، بهویژه سالمندان و کسانی که با کاهش وزن، ضعف یا بیماریهای زمینهای روبهرو هستند، باید پیش از روزهداری در ماه رمضان با پزشک و متخصص تغذیه خود مشورت کنند.
مقاله روزهداری و سرطان چه نوع پژوهشی است؟
مقاله «روزهداری بهعنوان درمان کمکی سرطان؛ سازوکار اثر و کاربرد بالینی» یک مقاله مروری است. نویسندگان نتایج مطالعات سلولی و حیوانی و تعدادی پژوهش انسانی کوچک را کنار یکدیگر قرار دادهاند تا توضیح دهند محدودیت غذایی چگونه ممکن است بر سوختوساز سلولهای سرطانی و پاسخ آنها به درمان اثر بگذارد.
این مقاله گزارش یک کارآزمایی بالینی بزرگ و قطعی نیست. بخش زیادی از نتایج امیدوارکننده آن از محیط آزمایشگاه یا مدلهای حیوانی به دست آمده است و نمیتوان این یافتهها را مستقیماً به بیماران یا انواع مختلف سرطان تعمیم داد.
چرا روزهداری ممکن است بر سلولهای سرطانی اثر بگذارد؟
سلولهای سرطانی از نظر مصرف انرژی و تنظیم رشد با سلولهای سالم تفاوتهایی دارند. بسیاری از آنها گلوکز بیشتری جذب میکنند و حتی در حضور اکسیژن، بیش از حد معمول به فرایندی به نام گلیکولیز وابستهاند. این ویژگی با عنوان «اثر واربورگ» شناخته میشود.
روزهداری میتواند میزان گلوکز و انسولین خون را کاهش دهد، سطح عامل رشد شبهانسولینی یا IGF-۱ را تغییر دهد و تولید اجسام کتونی را افزایش دهد. این تغییرات از نظر نظری میتوانند محیط متابولیکی اطراف تومور را تغییر دهند.
بااینحال، پاسخ هورمونی بدن ساده و یکجهت نیست. نمیتوان گفت روزهداری همیشه گلوکاگون، هورمون رشد و تمام هورمونهای مرتبط با استرس را کاهش میدهد. بعضی از این هورمونها ممکن است در زمان ناشتایی افزایش پیدا کنند و نتیجه به مدت روزه، وضعیت سلامت و شرایط فرد بستگی دارد.
همچنین، مصرف بیشتر گلوکز توسط بعضی سلولهای سرطانی به این معنا نیست که با حذف قند یا غذا میتوان سرطان را «گرسنه نگه داشت». بدن حتی هنگام غذا نخوردن نیز برای حفظ قند خون سازوکارهای مختلفی دارد و همه سلولهای سالم نیز به انرژی نیاز دارند.
چه الگوهایی در پژوهشها بررسی شدهاند؟
نویسندگان چهار رویکرد غذایی را از یکدیگر تفکیک کردهاند:
- کاهش کالری: کاهش مستمر انرژی دریافتی بدون ایجاد سوءتغذیه یا کمبود مواد ضروری؛
- روزهداری متناوب: ایجاد دورههای مشخص غذاخوردن و غذا نخوردن؛
- محدودیت زمانی غذاخوردن: مصرف وعدههای غذایی در یک بازه زمانی محدود در شبانهروز؛
- رژیم شبهروزه: برنامهای محدود از نظر انرژی و پروتئین که با هدف ایجاد برخی تغییرات متابولیکی مشابه روزه طراحی میشود.
این روشها یکسان نیستند و نباید به جای یکدیگر استفاده شوند. رژیم شبهروزه در پژوهشهای بالینی، یک برنامه کنترلشده با ترکیب غذایی مشخص است و با حذف خودسرانه وعدهها یا روزهداری مذهبی تفاوت دارد.
بازبرنامهریزی متابولیک چگونه ممکن است عمل کند؟
فرضیه اصلی این است که کاهش موقت دسترسی به انرژی میتواند مسیرهایی مانند AMPK و mTOR را تغییر دهد. این مسیرها در تنظیم رشد، مصرف انرژی و تکثیر سلولی نقش دارند.
پژوهشگران همچنین از مفهومی به نام «پاسخ افتراقی به استرس» سخن میگویند. براساس این فرضیه، سلول سالم هنگام کمبود انرژی میتواند سرعت رشد خود را کاهش دهد و وارد وضعیتی محافظتی شود؛ اما بعضی سلولهای سرطانی به دلیل اختلال در مسیرهای کنترل رشد، انعطاف کمتری دارند. از نظر نظری، این تفاوت ممکن است سلولهای سالم را در برابر بخشی از آسیب درمان محافظت و بعضی سلولهای سرطانی را آسیبپذیرتر کند.
این سازوکار در شماری از مطالعات پیشبالینی امیدوارکننده بوده است، اما وجود یک توضیح زیستی قابلقبول، بهتنهایی اثربخشی آن را در انسان ثابت نمیکند.
اتوفاژی چه نقشی در سرطان دارد؟
روزهداری یکی از محرکهای اتوفاژی است؛ فرایندی که طی آن سلول بخشهای فرسوده یا آسیبدیده خود را تجزیه و بازیافت میکند. اتوفاژی به حفظ تعادل درون سلول کمک میکند، اما نقش آن در سرطان دوگانه است.
در بعضی مراحل، اتوفاژی ممکن است از تجمع آسیبهای سلولی جلوگیری کند. در مقابل، برخی تومورهای پیشرفته میتوانند از همین فرایند برای سازگاری با کمبود انرژی و مقاومت در برابر درمان استفاده کنند. بنابراین، افزایش اتوفاژی را نمیتوان همیشه به معنای مهار سرطان دانست.
مطالعات حیوانی همچنین تغییراتی در فعالیت بعضی سلولهای ایمنی ضدتومور نشان دادهاند. بااینحال، نوع سرطان، مرحله بیماری و وضعیت محیط اطراف تومور میتواند نتیجه را تغییر دهد.
شواهد انسانی درباره روزهداری و سرطان چه میگویند؟
در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی، ترکیب روزهداری یا رژیم شبهروزه با بعضی داروهای ضدسرطان گاهی با کاهش رشد تومور یا افزایش حساسیت به درمان همراه بوده است.
در تعدادی از مطالعات انسانی کوچک نیز تحملپذیری این روشها و احتمال کاهش برخی عوارض شیمیدرمانی بررسی شده است. بااینحال، این مطالعات از نظر نوع سرطان، برنامه غذایی، درمان همزمان و تعداد شرکتکنندگان تفاوت زیادی دارند.
هنوز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد روزهداری باعث افزایش طول عمر، جلوگیری از عود سرطان یا بیشترشدن قطعی اثربخشی درمان میشود. وجود کارآزماییهای بالینی در مؤسسه ملی سرطان آمریکا نیز نشان میدهد رژیم شبهروزه همچنان یک روش در دست بررسی است و به بخشی از درمان استاندارد سرطان تبدیل نشده است.
درباره سرطان پستان نیز این نتایج مقدماتی نباید جای تصمیمگیری درمانی فردی را بگیرند. انتخاب شیمیدرمانی براساس نوع و مرحله سرطان و ویژگیهای زیستی تومور انجام میشود؛ موضوعی که در مطلب شیمیدرمانی سرطان پستان؛ کدام بیماران ممکن است به آن نیاز نداشته باشند؟ بررسی کردهایم.
روزهداری در ماه رمضان برای چه بیمارانی میتواند خطرناک باشد؟
بیماران مبتلا به سرطان ممکن است بر اثر خود بیماری یا درمان با کاهش اشتها، افت وزن، کمآبی و تحلیل عضلات روبهرو شوند. این خطر در افراد بالای ۵۰ سال و سالمندان که ممکن است ذخیره عضلانی کمتری داشته باشند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
راهنمای تغذیه بالینی انجمن اروپایی تغذیه بالینی و متابولیسم میگوید به دلیل نبود شواهد کافی درباره فایده روزهداری هنگام درمان و وجود خطر سوءتغذیه، استفاده معمول از این روش پیش، هنگام یا پس از دریافت داروهای ضدسرطان توصیه نمیشود.
روزهداری ممکن است بهویژه برای گروههای زیر خطر بیشتری داشته باشد:
- افرادی که وزن کم کردهاند یا اشتهای کافی ندارند؛
- بیماران دچار ضعف، سوءتغذیه یا تحلیل عضلات؛
- افراد مبتلا به دیابت یا بیماریهای کلیوی و کبدی؛
- بیمارانی که به دریافت منظم مایعات یا غذا همراه دارو نیاز دارند؛
- افرادی که بهتازگی جراحی شدهاند یا شیمیدرمانی و پرتودرمانی فعال دریافت میکنند؛
- سالمندانی که همزمان چند بیماری یا چند داروی روزانه دارند.
این موارد به معنای صدور یک حکم یکسان برای همه بیماران نیست. تصمیم درباره روزهداری در ماه رمضان باید براساس نوع سرطان، مرحله درمان، وضعیت تغذیه، داروهای مصرفی و نظر تیم پزشکی گرفته شود. زمان مصرف داروها یا جلسات درمان نیز نباید بدون هماهنگی پزشک تغییر کند.
شواهد موجود نشان میدهد تغییرات متابولیکی ناشی از روزهداری ممکن است در محیط آزمایشگاه و برخی مدلهای حیوانی بر سلولهای سالم و سرطانی اثر متفاوتی داشته باشد. بااینحال، شواهد انسانی هنوز محدود و ناهمگون است و نمیتوان نتیجه گرفت که روزهداری موجب افزایش بقا، جلوگیری از عود سرطان یا بهبود قطعی پاسخ به درمان میشود.
برای مخاطبان نسل ریشه، بهویژه افراد بالای ۵۰ سال، حفظ وزن، توده عضلانی و دریافت کافی انرژی و پروتئین هنگام درمان اهمیت ویژهای دارد. روزهداری درمان سرطان نیست و نباید جایگزین جراحی، شیمیدرمانی، پرتودرمانی، هورموندرمانی یا داروهای هدفمند شود. افراد مبتلا به سرطان باید پیش از تصمیمگیری درباره روزهداری در ماه رمضان، شرایط خود را با پزشک و متخصص تغذیه در میان بگذارند.
