سلامت زنان در میانسالی فقط به پیشگیری و غربالگری محدود نمیشود؛ پس از تشخیص بیماری نیز انتخاب درمانی که بیشترین فایده و کمترین عارضه غیرضروری را داشته باشد، اهمیت زیادی دارد. سرطان پستان یکی از اولویتهای امروز سلامت زنان است و بسیاری از مبتلایان در دهههای میانی زندگی با این پرسش روبهرو میشوند که آیا شیمیدرمانی سرطان پستان برای آنها ضروری است یا میتوان درمان کمعارضهتری انتخاب کرد.
نسل ریشه در مجموعه مطالب مربوط به سرطان پستان در زنان؛ از علائم و تشخیص تا درمان تلاش میکند تازهترین پژوهشهای علمی را به زبان روشن توضیح دهد. یکی از مهمترین این پژوهشها، کارآزمایی بینالمللی OPTIMA است که نشان میدهد بعضی بیماران ۴۰ ساله و بالاتر ممکن است بتوانند با کمک آزمایش ژنومی Prosigna از شیمیدرمانی غیرضروری صرفنظر کنند.
نتایج این کارآزمایی در نشست سال ۲۰۲۶ انجمن انکولوژی بالینی آمریکا یا ASCO ارائه شد. یافتهها امیدوارکنندهاند، اما به همه انواع سرطان پستان و همه بیماران مربوط نمیشوند. تصمیم برای حذف شیمیدرمانی تنها باید پس از بررسی دقیق ویژگیهای تومور و نظر تیم درمان گرفته شود.
چرا شیمیدرمانی سرطان پستان برای همه سود یکسانی ندارد؟
شیمیدرمانی میتواند خطر بازگشت سرطان پستان را در بسیاری از بیماران کاهش دهد. این درمان بهویژه زمانی مورد توجه قرار میگیرد که بیماری در مرحله اولیه تشخیص داده شده، اما سلولهای سرطانی به غدد لنفاوی مجاور رسیده باشند.
بااینحال، سرطان پستان یک بیماری یکسان نیست. دو تومور که از نظر اندازه یا تعداد غدد لنفاوی درگیر شبیه یکدیگرند، ممکن است از نظر زیستی رفتار متفاوتی داشته باشند. در نتیجه، احتمال دارد یک بیمار از شیمیدرمانی سود قابلتوجهی ببرد، درحالیکه بیمار دیگری با وجود تحمل عوارض درمان، فایده چندانی دریافت نکند.
پرسش اصلی کارآزمایی OPTIMA همین بود: آیا میتوان با بررسی زیستشناسی تومور تشخیص داد کدام بیماران واقعاً به شیمیدرمانی سرطان پستان نیاز دارند؟
کارآزمایی OPTIMA چه بیمارانی را بررسی کرد؟
OPTIMA یک کارآزمایی بالینی تصادفی و بینالمللی به رهبری دانشگاه کالج لندن بود. بیش از ۴۴۰۰ بیمار از بریتانیا، نروژ، سوئد، استرالیا، نیوزیلند و تایلند در آن شرکت کردند.
شرکتکنندگان زن و مرد، ۴۰ ساله یا بالاتر بودند و پس از جراحی سرطان پستان حساس به هورمون وارد مطالعه شدند. تومورهای بررسیشده گیرنده استروژن مثبت و HER2 منفی بودند. در بیشتر شرکتکنندگان، بیماری به غدد لنفاوی زیر بغل نیز گسترش یافته بود و به همین دلیل احتمال عود بیماری بیشتر ارزیابی میشد.
درگیری غدد لنفاوی علاوه بر تصمیمگیری درباره درمان دارویی، میتواند بر نوع جراحی نیز اثر بگذارد. نسل ریشه در مطلب جراحی غدد لنفاوی در سرطان پستان؛ چه زمانی میتوان از تخلیه کامل زیر بغل صرفنظر کرد؟ نتایج یک پژوهش مهم دیگر را در این زمینه بررسی کرده است.
آزمایش Prosigna چیست و چه چیزی را اندازهگیری میکند؟
Prosigna یک آزمایش ژنومی است که روی بافت تومور انجام میشود. این آزمایش فعالیت مجموعهای از ژنهای مرتبط با رشد و رفتار سرطان پستان را بررسی و امتیازی برای احتمال بازگشت بیماری محاسبه میکند.
آزمایش Prosigna با آزمایشهای ژنتیکی ارثی مانند بررسی ژنهای BRCA یکسان نیست. هدف آن جستوجوی استعداد ارثی ابتلا به سرطان نیست، بلکه ویژگیهای زیستی همان تومور ایجادشده را بررسی میکند.
نمونه مورد نیاز معمولاً از بافتی به دست میآید که هنگام جراحی برداشته شده است. به گفته گزارش رسمی دانشگاه کالج لندن درباره OPTIMA، به دلیل نیاز آزمایش به مقدار کمی بافت، در بعضی موارد امکان استفاده از نمونه بیوپسی سوزنی نیز وجود دارد.
امتیاز Prosigna نباید بهتنهایی و بدون درنظرگرفتن سن، مرحله بیماری، وضعیت غدد لنفاوی، گیرندههای تومور و سایر اطلاعات پزشکی تفسیر شود.
درمان بیماران سرطان پستان در مطالعه چگونه انتخاب شد؟
چهار هزار و ۴۲۹ شرکتکننده بهصورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند:
- در گروه درمان استاندارد، بیماران ابتدا شیمیدرمانی و سپس هورموندرمانی دریافت کردند.
- در گروه درمان هدایتشده با آزمایش، نمونه تومور با Prosigna بررسی شد. افراد دارای امتیاز بیشتر از ۶۰، شیمیدرمانی و هورموندرمانی دریافت کردند؛ اما برای افراد دارای امتیاز ۶۰ یا کمتر، تنها هورموندرمانی در نظر گرفته شد.
پرتودرمانی و دیگر درمانهای مورد نیاز در هر دو گروه مطابق روال معمول ادامه پیدا کرد. بنابراین مطالعه فقط حذف احتمالی شیمیدرمانی را بررسی کرده است و نتیجه آن به معنای کنارگذاشتن هورموندرمانی، پرتودرمانی یا پیگیریهای پزشکی نیست.
پژوهشگران پیش از آغاز مطالعه تعیین کرده بودند که اختلاف پیامدهای دو روش درمانی نباید بیشتر از سه درصد باشد.
نتایج شیمیدرمانی سرطان پستان در OPTIMA چه بود؟
از میان تمام شرکتکنندگان، ۶۸ درصد امتیاز Prosigna برابر یا کمتر از ۶۰ داشتند. در این گروه، نتایج پنجساله دو شیوه درمان بسیار نزدیک بود:
- ۹۴٫۸ درصد افرادی که شیمیدرمانی و هورموندرمانی دریافت کرده بودند، زنده بودند و سرطان پستان در آنها عود نکرده بود.
- ۹۳٫۶ درصد افرادی که فقط هورموندرمانی دریافت کرده بودند نیز زنده و بدون عود سرطان پستان بودند.
تحلیل آماری نشان داد که در محدوده اطمینان محاسبهشده، حداکثر حدود دو درصد از بیماران دارای امتیاز پایین Prosigna ممکن است از اضافهشدن شیمیدرمانی سود ببرند.
نتیجه اصلی این بود که در بیماران واجد شرایط با امتیاز پایین، حذف شیمیدرمانی باعث کاهش معنادار پیامدهای درمانی پنجساله نشد. پژوهشگران برآورد کردهاند که استفاده از این روش تصمیمگیری میتواند سالانه بیش از پنج هزار بیمار در نظام سلامت بریتانیا را از شیمیدرمانی غیرضروری بینیاز کند.
جزئیات علمی پژوهش در چکیده رسمی کارآزمایی OPTIMA در ASCO منتشر شده است.
آیا نتیجه برای زنان پیش و پس از یائسگی یکسان بود؟
یکی از ویژگیهای مهم OPTIMA حضور زنان پیش از یائسگی و پس از یائسگی بود. پژوهشگران در نتایج پنجساله، تفاوت مشخصی میان پیامدهای این دو گروه مشاهده نکردند.
زنان پیش از یائسگی در این مطالعه هورموندرمانی همراه با سرکوب موقت عملکرد تخمدان دریافت کردند. پژوهشگران احتمال میدهند این بخش از درمان در توضیح سود اندک شیمیدرمانی برای بیماران دارای امتیاز پایین نقش داشته باشد.
بااینحال، نمیتوان نتیجه گرفت که وضعیت یائسگی در انتخاب درمان بیاهمیت است. نوع و مدت هورموندرمانی، وضعیت تخمدانها و شرایط عمومی هر بیمار همچنان باید جداگانه ارزیابی شود.
اطلاعات فعلی برای تعمیم نتیجه به افراد زیر ۴۰ سال کافی نیست. تعدادی مرد نیز در کارآزمایی شرکت داشتند، اما شمار آنها برای نتیجهگیری قطعی درباره مردان مبتلا به سرطان پستان کافی نبود.
آیا بیماران سرطان پستان میتوانند شیمیدرمانی را کنار بگذارند؟
خیر؛ هیچ بیماری نباید براساس این خبر، شیمیدرمانی سرطان پستان را خودسرانه قطع کند یا از آغاز آن منصرف شود. نتایج OPTIMA تنها درباره گروه مشخصی از بیماران صدق میکند:
- سن بیمار ۴۰ سال یا بیشتر باشد؛
- سرطان در مرحله اولیه و حساس به هورمون باشد؛
- تومور HER2 منفی باشد؛
- جراحی انجام شده باشد؛
- امتیاز Prosigna براساس معیار استفادهشده در این کارآزمایی پایین باشد؛
- هورموندرمانی و سایر درمانهای ضروری طبق برنامه ادامه پیدا کنند.
حتی در این گروه نیز تصمیم نهایی به ویژگیهای تومور، تعداد غدد لنفاوی درگیر، وضعیت یائسگی، بیماریهای زمینهای، درمانهای تکمیلی و نظر متخصص سرطان بستگی دارد. دسترسی به Prosigna و جایگاه آن در دستورالعملهای درمانی نیز ممکن است در کشورهای مختلف یکسان نباشد.
راهنمای NICE درباره آزمایشهای پروفایل تومور نیز تأکید میکند که این آزمایشها باید در کنار اطلاعات بالینی و با هدف هدایت تصمیم درباره درمان تکمیلی استفاده شوند.
چرا این یافته برای سلامت زنان در میانسالی مهم است؟
بسیاری از زنان پس از درمان سرطان پستان سالهای طولانی زندگی میکنند. به همین دلیل، هدف درمان فقط کنترل بیماری نیست؛ کاهش عوارض غیرضروری و حفظ کیفیت زندگی در سالهای میانسالی و سالمندی نیز اهمیت دارد.
شیمیدرمانی در جای درست خود درمانی مؤثر و گاه حیاتی است، اما میتواند با عوارض جسمی و روانی کوتاهمدت یا طولانیمدت همراه باشد. اگر یک آزمایش معتبر نشان دهد بیماری مشخصی از این درمان سود اندکی میبرد، حذف آگاهانه آن میتواند بخشی از درمان شخصیسازیشده باشد.
البته کاهش درمان به معنای کاهش مراقبت نیست. پیگیری منظم همچنان ضرورت دارد؛ زیرا پژوهشگران در مطالعات دیگری بررسی میکنند که سلولهای سرطان پستان چگونه ممکن است در مغز استخوان پنهان بمانند و سالها بعد دوباره فعال شوند.
نتایج کارآزمایی OPTIMA نشان میدهد بسیاری از بیماران ۴۰ ساله و بالاتر مبتلا به سرطان پستان حساس به هورمون و HER2 منفی، در صورت داشتن امتیاز پایین Prosigna، ممکن است بتوانند بدون کاهش معنادار پیامدهای پنجساله از شیمیدرمانی صرفنظر کنند.
این یافته گامی مهم به سوی درمان دقیقتر سرطان پستان است، اما نسخهای عمومی برای همه بیماران نیست. آزمایش Prosigna تنها یکی از اطلاعات مورد نیاز برای تصمیمگیری است و انتخاب درمان باید با مشارکت بیمار، متخصص سرطان و تیم درمان انجام شود.
