در میانسالی و سالهای بعد از ۵۰ سالگی، مراقبت از سلامت زنان فقط به تشخیص و درمان بیماریها محدود نمیشود؛ شناخت عواملی که میتوانند خطر سرطان پستان را کاهش دهند نیز بخشی مهم از مراقبت آگاهانه از سلامت است. سرطان پستان را نمیتوان بهطور کامل پیشگیری کرد و بعضی عوامل خطر آن، مانند افزایش سن، جنسیت، سابقه خانوادگی و برخی تغییرات ژنتیکی، قابل تغییر نیستند. با این حال، شواهد علمی نشان میدهند بخشی از خطر تحت تأثیر سبک زندگی و در زنان پرخطر، برخی مداخلات پزشکی قرار دارد.
وبسایت سلامت Health در مقاله «A Complete Guide to Breast Cancer Prevention» که در ۷ اوت ۲۰۲۶ بهروزرسانی شده، همین موضوع را بررسی کرده است. این مقاله تأکید میکند که راه تضمینشدهای برای جلوگیری کامل از سرطان پستان وجود ندارد، اما فعالیت بدنی، حفظ وزن سالم، پرهیز از دخانیات و الکل و شناخت سطح خطر میتوانند در کاهش احتمال ابتلا نقش داشته باشند. این مطلب نیز از جمله به منابع American Cancer Society و CDC استناد میکند.
برای مخاطبان نسل ریشه، بهویژه زنان در میانسالی و بعد از ۵۰ سالگی، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا افزایش سن خود یکی از مهمترین عوامل خطر سرطان پستان است. پرسش اصلی بنابراین این نیست که «چطور سرطان پستان را صددرصد پیشگیری کنیم؟» بلکه این است که کدام عوامل خطر را میتوانیم تغییر دهیم و کدام عوامل به ارزیابی و غربالگری دقیقتر نیاز دارند؟
کدام عوامل خطر سرطان پستان قابل تغییر نیستند؟
نقطه شروع، تفاوت میان عوامل قابلتغییر و غیرقابلتغییر است. American Cancer Society در راهنمایی که آخرین بار در ۲۶ مارس ۲۰۲۶ بازبینی شده، تأکید میکند که هیچ راه قطعی برای پیشگیری از سرطان پستان وجود ندارد. سن و جنسیت از جمله عوامل غیرقابلتغییر هستند، در حالی که وزن بدن، فعالیت بدنی، مصرف الکل و دخانیات از عواملیاند که میتوان بر آنها اثر گذاشت.
سابقه خانوادگی و ژنتیک نیز اهمیت دارند، اما داشتن فرد مبتلا در خانواده به معنی ابتلای قطعی نیست. اگر میخواهید تفاوت میان ژنتیکی و ارثی بودن سرطان را دقیقتر بدانید، در مطلب نسل ریشه با عنوان «آیا سرطان ارثی است؟ نقش ژنتیک و سابقه خانوادگی در خطر سرطان» این موضوع را با تمرکز بر ژنهایی مانند BRCA بررسی کردهایم.
وزن بعد از یائسگی چه ارتباطی با خطر سرطان پستان دارد؟
یکی از عوامل قابلتغییر مهم، وزن بدن است. American Cancer Society گزارش میکند که افزایش وزن و اضافهوزن با بالا رفتن سن، بهویژه پس از یائسگی، با افزایش خطر سرطان پستان ارتباط دارد و توصیه میکند وزن سالم در طول زندگی حفظ شود.
یکی از دلایل احتمالی این ارتباط به هورمونها برمیگردد. پس از یائسگی، بافت چربی به یکی از منابع تولید استروژن در بدن تبدیل میشود؛ بنابراین افزایش بافت چربی میتواند محیط هورمونی بدن را تغییر دهد.
این توصیه به معنی دنبالکردن وزن یا ظاهر خاصی نیست. هدف، جلوگیری از افزایش وزن اضافی و حفظ وضعیت بدنی سالم با تغذیه متعادل و فعالیت بدنی منظم است؛ موضوعی که علاوه بر سرطان پستان، برای سلامت قلب، استخوانها و حفظ استقلال جسمی در سالهای بعد نیز اهمیت دارد.
فعالیت بدنی چگونه به کاهش خطر سرطان پستان کمک میکند؟
فعالیت بدنی یکی از عواملی است که شواهد نسبتاً قوی درباره ارتباط آن با کاهش خطر سرطان پستان وجود دارد. مطالعات متعدد نشان دادهاند که فعالیت متوسط تا شدید با کاهش احتمال ابتلا ارتباط دارد.
راهنمای American Cancer Society برای بزرگسالان حداقل ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت با شدت متوسط یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه فعالیت شدید در هفته را توصیه میکند و میگوید بهتر است فعالیت در طول هفته تقسیم شود. پیادهروی تند نمونهای از فعالیت با شدت متوسط است.
برای زنان بالای ۵۰ سال، فعال بودن الزاماً به معنی ورزش سنگین نیست. پیادهروی منظم، شنا، دوچرخهسواری، تمرینات قدرتی متناسب با شرایط فرد و کاهش زمان نشستن طولانی میتوانند بخشی از یک سبک زندگی فعال باشند.
الکل و دخانیات چه اثری بر خطر سرطان پستان دارند؟
شواهد درباره ارتباط الکل و سرطان پستان روشن است. American Cancer Society میگوید مصرف الکل خطر سرطان پستان را افزایش میدهد و حتی مصرف مقادیر کم نیز با افزایش خطر ارتباط داشته است؛ از دید پیشگیری از سرطان، مصرف نکردن الکل کمخطرترین انتخاب است.
در مورد دخانیات نیز سیگار عامل شناختهشده بسیاری از سرطانهاست. رابطه آن با سرطان پستان پیچیدهتر است، اما برخی مطالعات ارتباط میان سیگار و افزایش خطر سرطان پستان را گزارش کردهاند. به همین دلیل، پرهیز از شروع مصرف یا ترک سیگار بخشی از توصیههای عمومی برای کاهش خطر سرطان محسوب میشود.
هورمونها چگونه بر خطر سرطان پستان اثر میگذارند؟
هورمونها نیز بخشی از معادله خطر سرطان پستان هستند. برخی درمانهای هورمونی، از جمله بعضی روشهای درمان علائم یائسگی، میتوانند بسته به نوع درمان، مدت مصرف و شرایط فرد بر خطر سرطان پستان اثر بگذارند.
American Cancer Society توصیه میکند زنانی که درباره درمان هورمونی تصمیم میگیرند، مزایا و خطرات آن را با توجه به سن، سابقه پزشکی و عوامل خطر فردی با پزشک بررسی کنند. همچنین شیردهی برای چند ماه یا بیشتر در برخی مطالعات با کاهش خطر سرطان پستان ارتباط داشته است.
زنان پرخطر برای کاهش خطر سرطان پستان چه باید بدانند؟
برای زنانی که خطر بالاتری دارند، سبک زندگی سالم تنها بخش ماجراست. سابقه خانوادگی قوی سرطان پستان، وجود تغییرات ژنتیکی مانند BRCA1 یا BRCA2 یا بعضی یافتههای قبلی در بافت پستان ممکن است نیاز به ارزیابی دقیقتر داشته باشد.
در چنین شرایطی ممکن است مشاوره ژنتیک، غربالگری زودتر یا فشردهتر، MRI در کنار ماموگرافی و در برخی زنان، داروهای کاهشدهنده خطر مطرح شود. برای تعداد محدودی از افراد با خطر بسیار بالا نیز جراحی پیشگیرانه میتواند یکی از گزینههای پزشکی باشد؛ تصمیمی که باید بر اساس ارزیابی تخصصی فردی انجام شود.
امروزه ابزارهایی مانند CanRisk دانشگاه کمبریج نیز تلاش میکنند با ترکیب سابقه خانوادگی، اطلاعات ژنتیکی و سایر عوامل فردی، برآورد دقیقتری از خطر ارائه دهند. در مطلب «دانشگاه کمبریج چگونه محاسبه خطر سرطان پستان را متحول کرد؟» در نسل ریشه این رویکرد را مفصلتر توضیح دادهایم.
کاهش خطر سرطان پستان جای غربالگری را نمیگیرد
این شاید مهمترین نکته مقاله باشد: کاهش عوامل خطر و غربالگری دو موضوع متفاوت اما مکمل هستند.
فعالیت بدنی، حفظ وزن سالم و پرهیز از الکل و دخانیات میتوانند احتمال ابتلا را کاهش دهند، اما هیچکدام تضمین نمیکنند که سرطان پستان رخ ندهد. از سوی دیگر، ماموگرافی و سایر روشهای غربالگری خطر ابتلا را کاهش نمیدهند؛ هدف آنها تشخیص سرطان در مراحل زودتر است. American Cancer Society نیز میان اقدامات کاهش خطر و روشهای تشخیص زودهنگام تمایز روشنی قائل میشود.
برای زنان ایرانی، پرسش درباره زمان مناسب شروع ماموگرافی نیز اهمیت ویژهای دارد. در مطلب «سن ابتلا به سرطان پستان در ایران چقدر است و ماموگرافی از چه سنی توصیه میشود؟» در نسل ریشه، الگوی سنی ابتلا و تفاوت توصیههای غربالگری برای زنان با خطر متوسط و بالا را بررسی کردهایم.
شناخت خطر شخصی، بخش مهمی از پیشگیری و غربالگری سرطان پستان است
هیچ توصیه واحدی برای همه زنان وجود ندارد. خطر سرطان پستان حاصل ترکیبی از سن، جنسیت، ژنتیک، سابقه خانوادگی، عوامل هورمونی و سبک زندگی است. بنابراین ممکن است دو زن همسن، سطح خطر و برنامه مراقبتی کاملاً متفاوتی داشته باشند.
برای زنان در میانسالی و بعد از ۵۰ سالگی، پیام اصلی روشن است: بخشی از عوامل خطر سرطان پستان را نمیتوان تغییر داد، اما بخشی دیگر قابل مدیریت هستند. شناخت عوامل خطر شخصی، اصلاح عوامل قابلتغییر و انجام غربالگری متناسب با سن و سطح خطر سه بخش مکمل یک رویکرد آگاهانه به سلامت پستان هستند.
برای شناخت کاملتر عوامل خطر، علائم، روشهای تشخیص و درمان نیز میتوانید راهنمای جامع نسل ریشه با عنوان «سرطان پستان در زنان؛ راهنمای جامع از علت ایجاد تا تشخیص و درمان» را بخوانید.
