سالمندی جمعیت در حال تغییر قواعد بازنشستگی و تأمین اجتماعی در سراسر جهان است. افزایش طول عمر، کاهش جمعیت در سن کار و بیشترشدن نیاز به خدمات سلامت و مراقبت باعث شده کشورها در قوانین بازنشستگی، شیوه تأمین مالی صندوقها و خدمات دوران سالمندی بازنگری کنند.. گزارش جهانی تأمین اجتماعی ۲۰۲۵ انجمن بینالمللی تأمین اجتماعی (ISSA) نیز «سالمندی سریع جمعیت» را یکی از مهمترین چالشهای پیش روی نظامهای تأمین اجتماعی معرفی میکند.
برای مخاطبان نسل ریشه، بهویژه افراد بالای ۵۰ سال و کسانی که به سالهای بازنشستگی نزدیک میشوند، این تحولات فقط بحثی درباره جمعیت یا بودجه دولتها نیست. تغییرات جمعیتی میتوانند بر سن و شرایط بازنشستگی، میزان مستمری، امکان ادامه کار، خدمات درمانی و حتی شیوه مراقبت در سالهای سالمندی اثر بگذارند. در این مطلب بررسی میکنیم جهان برای زندگیهای طولانیتر چگونه آماده میشود و این تجربهها برای ایران چه معنایی دارند.
سالمندی جمعیت؛ مسئله فقط بیشترشدن تعداد سالمندان نیست
یکی از پیامهای اصلی گزارش ISSA این است که مسئله سالمندی را نباید فقط با شمار افراد سالمند سنجید. آنچه برای نظامهای رفاهی اهمیت دارد، تغییر رابطه میان جمعیت در سن کار و جمعیتی است که به مستمری، خدمات سلامت و مراقبت نیاز دارد.
هرچه سهم جمعیت سالمند افزایش پیدا کند و تعداد نیروی کار نسبت به آن کاهش یابد، منابع حاصل از حق بیمه و مالیات باید هزینه خدمات جمعیت بزرگتری را تأمین کنند. به همین دلیل سالمندی جمعیت مستقیماً به پایداری صندوقهای بازنشستگی و نظام سلامت مرتبط میشود.
این شرایط در کشورهای مختلف با سرعتهای متفاوتی در حال شکلگیری است. نسل ریشه پیشتر در بررسی سالمندی جمعیت در بریتانیا نشان داده است که چگونه افزایش جمعیت بالای ۵۰ و ۶۵ سال، دولت این کشور را وادار کرده همزمان درباره اشتغال، سلامت، بازنشستگی، مسکن و مراقبت تصمیمگیری کند. در انگلستان نزدیک به ۲۲ میلیون نفر، یعنی حدود ۳۸ درصد جمعیت، ۵۰ ساله یا بیشتر هستند و پیشبینی میشود این سهم در دهههای آینده بیشتر شود.
آیا راهحل فقط افزایش سن بازنشستگی است؟
یکی از پاسخهای رایج دولتها به سالمندی جمعیت، تغییر شرایط بازنشستگی است. گزارش ISSA نشان میدهد طی سالهای اخیر کشورهایی از مناطق مختلف جهان سن بازنشستگی را افزایش داده یا افزایش تدریجی آن را آغاز کردهاند؛ در برخی کشورها نیز مشوقهایی برای ادامه حضور افراد در بازار کار پس از سن معمول بازنشستگی ایجاد شده است.
اما افزایش سن بازنشستگی بهتنهایی مشکل را حل نمیکند. مسئله اصلی، ایجاد تعادل میان پایداری مالی صندوقها و کفایت مستمریهاست؛ یعنی اصلاحات نباید بهگونهای باشد که پایداری مالی با کاهش شدید امنیت اقتصادی افراد در سالمندی به دست آید.
این بحث برای ایران نیز کاملاً آشناست. در نسل ریشه پیشتر در مطلب ناترازی تأمین اجتماعی و آینده بازنشستگی توضیح دادهایم که مشکلات صندوقها تنها نتیجه سالمندی جمعیت نیست و عواملی مانند بدهیهای انباشته، بازنشستگی پیش از موعد، کاهش ضریب پشتیبانی و وضعیت بازار کار نیز در آن نقش دارند.
همچنین در بررسی گزارش عملکرد ۱۴۰۴ سازمان تأمین اجتماعی، تغییر سنوات بیمهپردازی و آثار آن بر آینده بازنشستگی در ایران بررسی شده است.
کار بعد از ۶۰ سالگی؛ بازنشستگی در حال تغییر است
گزارش ISSA از روند دیگری نیز سخن میگوید: مرز سنتی میان دوران کار و بازنشستگی در حال کمرنگشدن است.
برخی کشورها علاوه بر افزایش سن بازنشستگی، امکان ادامه فعالیت، بازنشستگی تدریجی یا مشوقهای مالی برای ماندن در بازار کار را توسعه دادهاند. هدف این است که افرادی که توان و تمایل به ادامه فعالیت دارند، الزاماً در یک سن مشخص بهطور کامل از بازار کار خارج نشوند.
البته ادامه کار بعد از بازنشستگی زمانی میتواند بخشی از سالمندی فعال باشد که با انتخاب فرد، سلامت مناسب و شرایط کاری قابل قبول همراه باشد؛ نه اینکه فرد صرفاً به دلیل ناکافیبودن درآمد بازنشستگی مجبور به ادامه کار شود.
از سوی دیگر، بازنشستگی فقط یک اتفاق اقتصادی نیست. تغییر برنامه روزانه، روابط اجتماعی و نقش حرفهای میتواند تجربه فرد را از زندگی پس از کار تغییر دهد. نسل ریشه در مطلب سلامت روان بعد از بازنشستگی به همین گذار و اهمیت حفظ فعالیت، روابط اجتماعی و احساس معنا در سالهای پس از پایان اشتغال رسمی پرداخته است.
مراقبت بلندمدت؛ چالش بعدی جوامع سالمند
یکی از مهمترین بخشهای گزارش جهانی تأمین اجتماعی به مراقبت بلندمدت اختصاص دارد.
افزایش طول عمر به این معناست که شمار بیشتری از افراد ممکن است در سالهای پایانی زندگی به مراقبت در منزل، توانبخشی یا خدمات حمایتی نیاز داشته باشند. در همان حال، کوچکترشدن خانوادهها و تغییر الگوی اشتغال باعث شده اتکا به مراقبت سنتی اعضای خانواده دشوارتر شود.
ISSA گزارش میدهد کشورهای مختلف در حال توسعه پوششهای سلامت و مراقبت بلندمدت هستند و استرالیا، شیلی، آفریقای جنوبی و اروگوئه از جمله کشورهاییاند که در این حوزه اصلاحاتی انجام دادهاند. برخی کشورها نیز حمایتهای بیشتری برای مراقبان خانوادگی ایجاد کردهاند.
این مسئله نشان میدهد آینده سالمندی فقط به حقوق بازنشستگی وابسته نیست. جامعه باید برای این سؤال نیز آماده باشد که چه کسی و با چه سازوکاری از افراد نیازمند مراقبت حمایت خواهد کرد؟
نمونه متفاوتی از پاسخ اجتماعی به همین مسئله را میتوان در طرح بانک زمان سنتگالن سوئیس دید؛ مدلی که مشارکت داوطلبانه و مراقبت اجتماعی را به بخشی از آمادگی جامعه برای سالمندی تبدیل کرده است.
فناوری چگونه وارد تأمین اجتماعی و مراقبت میشود؟
گزارش ISSA همچنین بر نقش فناوری در آینده نظامهای تأمین اجتماعی تأکید میکند.
سامانههای دیجیتال، خدمات آنلاین، پزشکی از راه دور و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در کشورهای مختلف برای توسعه پوشش، بهبود دسترسی و افزایش کارایی خدمات به کار گرفته میشوند. در حوزه سلامت نیز گزارش از گسترش تلهمدیسین و ابزارهای مبتنی بر AI در کنار توجه بیشتر به مراقبت بلندمدت سخن میگوید.
با این حال، دیجیتالیشدن برای جمعیت سالمند یک چالش نیز ایجاد میکند. اگر خدمات ضروری فقط از مسیر اپلیکیشن و سامانههای آنلاین ارائه شوند، بخشی از افرادی که مهارت یا دسترسی دیجیتال کمتری دارند ممکن است با موانع تازه روبهرو شوند.
بنابراین فناوری باید به افزایش استقلال افراد کمک کند، نه اینکه دسترسی آنان به خدمات را دشوارتر سازد.
ایران در برابر سالمندی جمعیت چه انتخابهایی دارد؟
ایران نیز از این روند جهانی جدا نیست. افزایش سهم جمعیت سالمند در کنار مشکلات مالی صندوقهای بازنشستگی باعث شده اصلاح نظام تأمین اجتماعی بیش از گذشته مطرح شود.
اما تجربه جهانی نشان میدهد راهحل را نمیتوان در یک سیاست خلاصه کرد. افزایش سنوات یا سن بازنشستگی بدون توجه به بازار کار، سلامت افراد و میزان مستمری کافی نیست. از طرف دیگر، افزایش تعهدات صندوقها بدون ایجاد منابع پایدار نیز میتواند بحران مالی را عمیقتر کند.
همین مسئله در بحث اصلاح نظام تأمین اجتماعی در ایران نیز مطرح شده است؛ اینکه اصلاح پایدار نیازمند بازنگری در نحوه تأمین مالی، ساختار بیمهای و رابطه دولت با صندوقهاست.
در نهایت، حتی افزایش حقوق اسمی بهتنهایی کیفیت زندگی بازنشستگان را تضمین نمیکند. آنچه اهمیت دارد قدرت خرید واقعی است؛ موضوعی که نسل ریشه در بررسی بودجه ۱۴۰۵ و وضعیت حقوق بازنشستگان نیز به آن پرداخته است.
آینده سالمندی فراتر از مستمری است
پیام اصلی گزارش جهانی ۲۰۲۵ روشن است: سالمندی جمعیت فقط مسئله صندوقهای بازنشستگی نیست.
کشورها باید همزمان درباره درآمد دوران سالمندی، سلامت، مراقبت بلندمدت، بازار کار، فناوری و نحوه مشارکت افراد در جامعه تصمیم بگیرند. افزایش طول عمر زمانی به یک دستاورد واقعی تبدیل میشود که سالهای اضافهشده به زندگی با امنیت، استقلال و امکان مشارکت همراه باشند.
برای افراد بالای ۵۰ سال نیز برنامهریزی برای آینده دیگر نباید فقط به این سؤال محدود شود که «چه زمانی بازنشسته میشوم؟». وضعیت مالی، سلامت، مسکن، شبکه اجتماعی، نیازهای احتمالی مراقبتی و شیوه فعالیت پس از پایان کار رسمی همگی بخشی از آمادگی برای زندگی طولانیتر هستند.
برای نسل ریشه، سالمندی نه پایان یک دوره، بلکه مرحلهای از زندگی است که کیفیت آن تا حد زیادی به تصمیمهایی بستگی دارد که فرد و جامعه از سالهای میانسالی برای آینده میگیرند.
